चक्रीवादळ 'अर्नब'चा किनारपट्टीला फटका; उत्तर भारतात हवामानात मोठा बदल
भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) अधिकृत बुलेटिननुसार, अत्यंत तीव्र चक्रीवादळ 'अर्नब' २८ ऑक्टोबर २०२६ च्या सकाळी आंध्र प्रदेश आणि यानमच्या किनारपट्टीवर धडकले. हे वादळ नरसापूरच्या पूर्वेस-ईशान्येस सुमारे २० किमी, यानमच्या नैऋत्येस ४० किमी आणि काकीनाडाच्या नैऋत्येस ६० किमी अंतरावर किनारपट्टीवर धडकले.
किनारपट्टीवर धडकताना वाऱ्याचा वेग ताशी १२५ ते १३५ किमी होता, तर वाऱ्याचे झोत ताशी १५० किमीपर्यंत पोहोचले होते. वादळाचे केंद्र जमिनीवर आल्यामुळे, पहाटे २:०० ते सकाळी ८:०० च्या दरम्यान किनारपट्टीवर धडकण्याची प्रक्रिया पूर्ण झाली. त्यानंतर, वादळ वेगाने कमकुवत होऊ लागले.
अत्यंत तीव्र चक्रीवादळाचे रूपांतर तीव्र चक्रीवादळात आणि त्यानंतर सामान्य चक्रीवादळात झाले. रात्रीपर्यंत त्याचे रूपांतर 'डीप डिप्रेशन'मध्ये (खोल कमी दाबाचे क्षेत्र) झाले. २८ ऑक्टोबर रोजी रात्री ११:३० वाजता, हे वादळ १७.८° उत्तर अक्षांश आणि ८१.८° पूर्व रेखांशाच्या आसपास होते. याचा परिणाम उत्तर किनारपट्टी आंध्र प्रदेश, दक्षिण ओडिशा, दक्षिण छत्तीसगड आणि ईशान्य तेलंगणा या भागांवर दिसून आला.
सध्या ही प्रणाली उत्तरेकडे सरकत आहे. २९ ऑक्टोबरच्या सकाळपर्यंत त्याचे रूपांतर 'डिप्रेशन'मध्ये (कमी दाबाचे क्षेत्र) होईल आणि संध्याकाळपर्यंत ते अधिक स्पष्ट कमी दाबाच्या क्षेत्रात रूपांतरित होईल, अशी अपेक्षा आहे. हवामानशास्त्रीय दृष्टिकोनातून ही एक सामान्य प्रक्रिया आहे; किनारपट्टीवर धडकल्यानंतर, जमिनीवरील घर्षण, आर्द्रतेची कमतरता आणि वातावरणाच्या वरच्या थरातील परिस्थितीमुळे चक्रीवादळाची ऊर्जा कमी होत जाते. मछलीपट्टणम, गोपालपूर आणि रायपूर येथे असलेले भारतीय हवामान विभागाचे 'डॉपलर वेदर रडार' या प्रणालीवर सतत लक्ष ठेवून आहेत. दिल्ली-एनसीआरमधील पाऊस आणि डोंगराळ भागातील बर्फवृष्टी यांचा संबंध
जरी दिल्ली-एनसीआरमधील पाऊस आणि केदारनाथ व सिक्कीममधील बर्फवृष्टी यांचा थेट संबंध चक्रीवादळाच्या मुख्य केंद्राशी नसला, तरी वादळामुळे शिल्लक राहिलेली आर्द्रता 'वेस्टर्न डिस्टर्बन्स' (पश्चिमेकडील विक्षोभ) सोबत मिसळल्यामुळे हे परिणाम दिसून येत आहेत. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) मते, चक्रीवादळाचे बाह्य पट्टे आणि उत्तरेकडे सरकणारे त्याचे अवशेष उत्तर भारताच्या दिशेने आर्द्रता घेऊन येत आहेत.
२९ ऑक्टोबर रोजी दिल्ली-एनसीआर परिसरात विजांच्या कडकडाटासह हलका ते मध्यम पाऊस झाला. ३० ऑक्टोबरसाठी हवामान विभागाने विजांचा कडकडाट, जोरदार वारे (ताशी ५०-६० किमी, काही ठिकाणी ताशी ७० किमीपर्यंत वेग) आणि काही ठिकाणी गारपिटीचा अंदाज वर्तवला होता. तापमानातही घट झाली आहे. वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, जेव्हा उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळाचे अवशेष 'वेस्टर्न डिस्टर्बन्स' (पश्चिमेकडील विक्षोभ) सोबत मिळतात, तेव्हा वातावरणातील आर्द्रतेचे प्रमाण वाढते. यामुळे मैदानी प्रदेशात पावसाचे प्रमाण वाढते, तर डोंगराळ भागात पाऊस किंवा बर्फवृष्टी होऊ शकते.
सिक्कीममधील कुपुप गाव आणि ग्नाथंग व्हॅलीसारख्या उंचावरील भागांत नवीन बर्फवृष्टी नोंदवण्यात आली आहे; सिक्कीम पोलीस आणि विविध वृत्तस्रोतांच्या मते, चक्रीवादळाच्या अवशेषांचा हा परिणाम आहे. केदारनाथसारख्या भागांतही मुसळधार पावसाची नोंद झाली आहे. या घटना प्रामुख्याने उर्वरित आर्द्रता आणि 'ओरोग्राफिक लिफ्ट' (पर्वतांमुळे हवा वरच्या दिशेला ढकलली जाण्याची प्रक्रिया) यामुळे घडल्या आहेत, ज्यामुळे पाऊस किंवा बर्फवृष्टीची तीव्रता वाढते. भारतीय हवामान विभागाने यापूर्वीच २९-३० ऑक्टोबर दरम्यान उप-हिमालयीन पश्चिम बंगाल आणि सिक्कीममध्ये पावसाचा अंदाज वर्तवला होता.
जीवितहानी आणि नुकसान
अधिकृत सूत्रांनुसार, आंध्र प्रदेशात चक्रीवादळामुळे ३ ते ५ जणांचा मृत्यू झाला आहे. यातील बहुतेक मृत्यू वीजवाहिन्या तुटल्यामुळे लागलेला विजेचा धक्का बसल्याने किंवा झाडे व विजेचे खांब अंगावर पडल्यामुळे झाले आहेत. काही अहवालांनुसार ओडिशामध्येही एका व्यक्तीचा मृत्यू झाला आहे. याव्यतिरिक्त, ३१ घरांचे नुकसान झाले, शेकडो झाडे उन्मळून पडली, विजेचे खांब कोसळले आणि रस्ते वाहतूक विस्कळीत झाली. काकीनाडा जिल्ह्यात, उप्पाडा येथील किनारपट्टीवरील रस्ता समुद्राच्या लाटांमुळे वाहून गेला. पिकांचे, विशेषतः भातशेती आणि फलोत्पादनाचे मोठे नुकसान झाले आहे. आंध्र प्रदेशात सुमारे ५७,००० लोकांना मदत छावण्यांमध्ये हलवण्यात आले, तर दोन्ही बाधित राज्यांतून एकूण ८७,००० ते १,८०,००० लोकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्यात आले आहे. विशाखापट्टणममध्ये २४ तासांच्या कालावधीत ३०० मिलीमीटरपेक्षा जास्त पाऊस नोंदवला गेला (काही ठिकाणी तो ३१५ मिमीपर्यंत पोहोचला). ओडिशामधील कोरापुट आणि गंजामसारख्या जिल्ह्यांतही १०० ते २०० मिमी पाऊस झाला. एनडीआरएफची (NDRF) ३९ पथके तैनात करण्यात आली होती. हवामानशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, वादळामुळे निर्माण झालेली लाट (स्टॉर्म सर्ज) १ ते १.५ मीटरपर्यंत पोहोचू शकली असती, ज्यामुळे सखल भागात पाणी साचण्याची शक्यता होती.
पुढील काही दिवसांतील हवामानातील बदल आणि प्रादेशिक अंदाज
भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) माहितीनुसार, ही प्रणाली उत्तरेकडे सरकत असताना ओडिशा, छत्तीसगड, झारखंड, बिहार, पश्चिम बंगाल आणि पूर्व उत्तर प्रदेशमध्ये मुसळधार ते अतिमुसळधार पाऊस पडण्याची शक्यता आहे. २९ ऑक्टोबर रोजी छत्तीसगडच्या उत्तर भागात मुसळधार ते अतिमुसळधार पावसाचा अंदाज आहे, तर ओडिशा आणि आंध्र प्रदेशच्या काही भागांत मुसळधार पाऊस पडू शकतो.
दिल्ली-एनसीआर, हरियाणा आणि पंजाबमध्ये मेघगर्जनेसह पाऊस आणि गारपीट होण्याची शक्यता आहे. उत्तराखंड आणि हिमाचल प्रदेशसारख्या डोंगराळ राज्यांत हलका ते मध्यम पाऊस पडू शकतो, तर अधिक उंचीवरील भागांत बर्फवृष्टी वाढण्याची शक्यता आहे. नेपाळमध्येही मुसळधार पावसाचा अंदाज असून, हिमालयीन प्रदेशात बर्फवृष्टी आणि हिमस्खलनाचा धोका आहे. उत्तर भारतात तापमान सामान्यपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता आहे.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून, चक्रीवादळाचे अवशेष जेव्हा कमी दाबाच्या क्षेत्रात रूपांतरित होतात, तेव्हा ते मोठ्या भूप्रदेशावर आर्द्रता पसरवतात. जेव्हा ही आर्द्रता वातावरणाच्या वरच्या थरातील 'ट्रफ' आणि पश्चिमेकडून वाहणाऱ्या वाऱ्यांशी संयोग पावते, तेव्हा त्याचा परिणाम दीर्घकाळ हवामानावर दिसून येऊ शकतो. आयएमडीच्या रडार आणि उपग्रह डेटावर आधारित हवामान अंदाजांची अचूकता साधारणपणे ८० ते ९० टक्के असते, तरीही स्थानिक पातळीवर काही प्रमाणात तफावत असू शकते.
थोडक्यात सांगायचे तर, ही प्रणाली तीव्र असली तरी, वेळेवर मिळालेले इशारे आणि सुरक्षित स्थलांतरामुळे जीवित व मालमत्तेचे मोठे नुकसान टाळता आले. आता, वादळानंतरच्या परिस्थितीबाबतही सतर्क राहणे आवश्यक आहे. आयएमडीची वेबसाइट आणि अधिकृत अपडेट्सवर लक्ष ठेवा. सुरक्षिततेची काळजी घ्या, कमकुवत बांधकामांपासून दूर राहा आणि स्थानिक प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करा.
