गजानन महाराजांच्या लीला केवळ चमत्कार नसून त्यातून भक्तांना जगण्याचे एक तत्त्वज्ञान मिळाले आहे.
१. पहिली भेट आणि 'अन्न' महिमा (प्रकट होणे)
प्रसंग: माघ वद्य सप्तमीला शेगावच्या रस्त्यावर बंकटलाल अग्रवाल यांनी एका दिगंबर वृत्तीच्या पुरुषाला उष्ट्या पत्रावळीतील अन्नाचे कण वेचून खाताना पाहिले. बंकटलाल यांनी विचारले, "महाराज, आपण हे काय करताय? हे तर उष्टे अन्न आहे." त्यावर महाराज हसले आणि त्यांनी तोच प्रसाद त्यांना दिला. तो प्रसाद त्यांना अमृतासारखा गोड लागला.
बोध: अन्नाचा कधीही अपमान करू नका. ज्या अन्नाला आपण 'उष्टे' किंवा 'टाकाऊ' समजतो, त्यातही तोच परमेश्वर वसलेला आहे. 'अन्न हे पूर्णब्रह्म' हा संदेश महाराजांनी आपल्या पहिल्याच कृतीतून दिला.
२. कोरड्या विहिरीत पाण्याचा प्रवाह
प्रसंग: बंकटलाल यांच्या शेतात एक विहीर होती जिला पाणी लागत नव्हते. महाराजांच्या वास्तव्यामुळे तिथे भक्तांची गर्दी होऊ लागली, तेव्हा पाण्याची अडचण निर्माण झाली. महाराजांनी सांगितले, "विहिरीत पाणी आहे, फक्त श्रद्धा ठेवा." त्यांनी विहिरीच्या तळाशी बसून नामस्मरण केले आणि आश्चर्य म्हणजे, अनेक वर्षांपासून कोरड्या असलेल्या त्या विहिरीला गोड पाण्याचा प्रवाह फुटला.
बोध: ईश्वरावर अढळ श्रद्धा असेल, तर अशक्य गोष्टीही शक्य होतात.
३. भास्कर पाटलांचा गर्वहरण आणि 'चिलम' प्रसंग
प्रसंग: भास्कर पाटील नावाच्या भक्ताला आपल्या भक्तीचा थोडा गर्व झाला होता. एकदा महाराजांनी त्याला विस्तव (चिलम पेटवण्यासाठी) मागितला, तेव्हा त्याने नकार दिला. महाराजांनी आपली चिलम रिकामीच धरली आणि केवळ आपल्या योगशक्तीने ती पेटवली. हे पाहून भास्कर पाटलांचे डोळे उघडले.
बोध: संतांच्या सानिध्यात अहंकाराला जागा नसते. आपली सेवा ही निस्वार्थ आणि नम्र असावी, तरच ती महाराजांपर्यंत पोहोचते.
४. जानराव देशमुखांना जीवदान
प्रसंग: जानराव नावाचा भक्त मरणासन्न अवस्थेत होता. डॉक्टरांनी आशा सोडली होती. महाराजांनी त्यांना केवळ 'तीर्थ' दिले आणि त्यांच्या डोक्यावर हात ठेवला. जानराव पूर्णपणे बरे झाले.
बोध: "मी गेलो नाही, मी इथेच आहे," हे महाराजांचे शब्द आजही भक्तांना आधार देतात. संतांची कृपा मृत्यूलाही थोपवू शकते, हे या कथेतून दिसते.
५. महाराज आणि लोकमान्य टिळक यांची भेट
प्रसंग: लोकमान्य टिळक एकदा महाराजांच्या दर्शनाला आले होते. महाराजांनी त्यांना 'भाकरीचा प्रसाद' दिला आणि सूचक विधान केले. महाराजांनी टिळकांना देशकार्यासाठी आशीर्वाद दिला आणि त्यांना येणाऱ्या कठीण काळाची (तुरुंगवास) पूर्वकल्पना आपल्या कृतीतून दिली.
बोध: महाराज केवळ अध्यात्मच नाही, तर राष्ट्रभक्ती आणि समाजकारण यात रस घेणाऱ्यांनाही योग्य दिशा दाखवत असत.
