चीनची सर्वात मोठी खेळी: ब्रह्मपुत्रा नदीवरील महाकाय धरणाने भारत-बांग्लादेशात महापूराचा धोका!
भारतासोबतच्या वादग्रस्त सीमेजवळ, आग्नेय तिबेटमध्ये ब्रह्मपुत्रा नदीवर चीनकडून बांधण्यात येत असलेल्या जगातील सर्वात मोठ्या जलविद्युत धरणाबाबत (यारलुंग त्सांगपो) एक धक्कादायक खुलासा समोर आला आहे. खुद्द चिनी संशोधकांनी असा इशारा दिला आहे की, या शतकात ब्रह्मपुत्रा नदीच्या खालच्या भागातील, विशेषतः भारत आणि बांगलादेशातील , जलप्रवाहात असामान्य वाढ होईल, ज्यामुळे पुराचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढू शकतो.
चिनी संशोधकांनी भारत आणि बांगलादेशात पुराचा धोका वाढेल हे मान्य केले आहे , ज्यामुळे १६८ अब्ज डॉलर्सच्या प्रकल्पावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे . हा अभ्यास हाँगकाँगचे प्रसिद्ध वृत्तपत्र ' साउथ चायना मॉर्निंग पोस्ट' ( SCMP) मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अहवालात आणि ८ ऑक्टोबर रोजी 'चायना सायन्स बुलेटिन'मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका शोधनिबंधात प्रसिद्ध झाला .
७०० वर्षांचा अभ्यास : जागतिक तापमानवाढ आणि वाढता जलप्रवाह. चायनीज ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेस आणि युनान विद्यापीठाच्या शास्त्रज्ञांच्या संयुक्त पथकाने या धोक्यामागील वैज्ञानिक आधार सादर केला आहे:
वृक्षांच्या वलयांचा वापर करून अभ्यास : संशोधकांनी आग्नेय तिबेटी पठारावरील वृक्षांच्या वलयांचा वापर करून १३२५ ते २०२० (सुमारे ७ शतके) या कालावधीतील नदीच्या प्रवाहाची शास्त्रीय पद्धतीने पुनर्रचना केली .
तिबेटमध्ये दुहेरी तापमानवाढ : अहवालानुसार, तिबेटचे पठार जागतिक सरासरीच्या जवळपास दुप्पट वेगाने तापत आहे . यामुळे तेथील बर्फ अधिक वेगाने वितळत असून जलचक्रात व्यत्यय येत आहे.
भविष्यातील मॉडेल: या ७०० वर्षांच्या माहितीला आधुनिक हवामान अंदाजांशी जोडून तयार केलेल्या मॉडेल्सनुसार, भविष्यात यारलुंग त्सांगपो (ब्रह्मपुत्रा) नदीतील पाण्याचा प्रवाह अनपेक्षितपणे वाढेल, ज्यामुळे पूरस्थिती निर्माण होईल.
६०,००० मेगावॅट क्षमता: थ्री गॉर्जेस धरणापेक्षा तिप्पट मोठी.
चीन जिथे हा महाप्रकल्प बांधत आहे, ते ठिकाण भौगोलिक आणि सामरिक दृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील आहे: हा प्रकल्प
मध्य चीनमध्ये असलेल्या सध्याच्या थ्री गॉर्जेस धरणापेक्षा तिप्पट जास्त वीज निर्माण करू शकेल . मात्र, ज्या मेडोग खोऱ्यात तो बांधला जात आहे, ते ठिकाण भारताच्या अरुणाचल प्रदेश राज्याच्या सीमेला अगदी जवळ आहे.
पूराच्या धोक्याव्यतिरिक्त, भूभंग रेषा आणि भूस्खलनाचा दुहेरी धोका आहे. जुलैमध्ये, 'सेडिमेंटरी जिओलॉजी अँड टेथियन जिओलॉजी' या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या आणखी एका शोधनिबंधात चिनी भूगर्भशास्त्रज्ञांनी असा इशारा दिला की :
सक्रिय भूभंग रेषा: प्रस्तावित धरणाच्या अगदी खाली एक सक्रिय भूभंग रेषा आहे . या भागात तीव्र भूकंप झाल्यास धरण कोसळण्याचा किंवा त्याच्या संरचनेचे नुकसान होण्याचा मोठा धोका आहे.
भूस्खलन : संशोधकांनी चिनी अभियंत्यांना उताराची स्थिरता मजबूत करण्याचे आवाहन केले आहे, अन्यथा मोठ्या भूस्खलनामुळे जलाशयाचे पाणी अचानक खालील बाजूस वाहून प्रचंड विनाश होऊ शकतो .
भारतापुढील सामरिक आणि पर्यावरणीय आव्हाने कोणती आहेत ?
तिबेटमधून उगम पावल्यानंतर, ही नदी अरुणाचल प्रदेशात सियांग म्हणून ओळखली जाते आणि नंतर आसाममध्ये प्रवेश करून ब्रह्मपुत्रा बनते , त्यानंतर ती बांगलादेशमधून वाहत जाऊन बंगालच्या उपसागराला मिळते.
अचानक येणाऱ्या पुराचे शस्त्र : जर चीनने मान्सून किंवा मुसळधार पावसात अचानक धरणाचे दरवाजे उघडले, तर भारताच्या ईशान्येकडील राज्यांमध्ये (विशेषतः अरुणाचल प्रदेश आणि आसाममध्ये) अचानक पूर येईल.
पाणीटंचाईचे संकट: जर चीनने उन्हाळ्यात या विशाल धरणातील पाणीपुरवठा थांबवला, तर ईशान्य भारतात दुष्काळासारखी परिस्थिती निर्माण होईल आणि सिंचन व पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा विस्कळीत होऊ शकतो.
पर्यावरणाचा समतोल बिघडवणे: नदीतील गाळाच्या अडथळ्यामुळे भारतातील लागवडीयोग्य जमिनीच्या सुपीकतेवर परिणाम होईल.
संशोधकांनी स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, प्रदेशात "जलसंपदा विकास आणि साठवणूक पायाभूत सुविधा" यांचे नियोजन करताना, सीमापार पाण्याच्या जोखमींचे आगाऊ अचूक मूल्यांकन करणे अत्यावश्यक आहे.
