Fruit Crops in Maharashtra: महाराष्ट्रात घेतली जाणारी फळपिके आणि प्रसिद्ध जाती
महाराष्ट्रातील विविध भौगोलिक आणि हवामान विभागांनुसार (कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भ) राज्यात फळबाग लागवडीची मोठी परंपरा आहे. हवामानाच्या अनुकूलतेनुसार महाराष्ट्रात घेतली जाणारी प्रमुख फळपिके खालीलप्रमाणे आहेत:
प्रमुख नगदी आणि निर्यातक्षम फळपिके
आंबा- रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर (कोकण) तसेच मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भाग.
प्रसिद्ध जाती- हापूस, केसर, पायरी, रत्ना, सिंधू.
द्राक्षे-नाशिक, सांगली, सोलापूर, पुणे, सातारा, अहिल्यानगर.
प्रसिद्ध जाती- थॉमसन सीडलेस, सोनाका, शरद सीडलेस, माणिक चमन, जम्बो.
डाळिंब-सोलापूर, नाशिक, अहिल्यानगर, सांगली, पुणे, बुलढाणा.
प्रसिद्ध जाती- भगवा, गणेश, मृदुला, आरक्ता.
केळी-जळगाव, नांदेड, सोलापूर, कोल्हापूर, हिंगोली.
प्रसिद्ध जाती- ग्रँड नैन, श्रीमंती, बसराई.
संत्री आणि मोसंबी-नागपूर, अमरावती, वर्धा (संत्री); छत्रपती संभाजीनगर, जालना, अहिल्यानगर (मोसंबी).
प्रसिद्ध जाती- नागपुरी संत्री, न्यूसेलर (मोसंबी).
२. इतर महत्त्वाची आणि पारंपारिक फळपिके
काजू: सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, कोल्हापूर (चंदगड, आजरा). (प्रसिद्ध जाती: वेंगुर्ला-४, वेंगुर्ला-७)
चिकू: पालघर (घोलवड, डहाणू), ठाणे, रायगड, पुणे. (प्रसिद्ध जाती: कालीपत्ती, क्रिकेट बॉल)
सीताफळ: बीड, पुणे (पुरंदर), सोलापूर, छत्रपती संभाजीनगर, धाराशिव. (प्रसिद्ध जाती: बाळानगर, पुरंदर, एनएमके-१ गोल्डन)
पेरू: अहिल्यानगर, पुणे, नाशिक, सातारा, जळगाव. (प्रसिद्ध जाती: सरदार/लखनौ-४९, तैवान पिंक, जी-विलास)
अंजीर: पुणे (पुरंदर, सासवड), छत्रपती संभाजीनगर. (प्रसिद्ध जाती: पूना फिग, दिनकर)
स्ट्रॉबेरी: सातारा (महाबळेश्वर, पाचगणी), पुणे. (प्रसिद्ध जाती: स्वीट चार्ली, विंटर डॉन)
३. कोरडवाहू आणि औषधी फळपिके
कमी पावसाच्या प्रदेशात आणि हलक्या जमिनीतही चांगले उत्पन्न देणारी ही फळपिके सध्या शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय होत आहेत:
बोर: सोलापूर, अहिल्यानगर, जळगाव, बीड. (जाती: उमराण, कडाका, मेहरून)
आवळा, चिंच आणि जांभूळ: मराठवाडा आणि विदर्भातील कोरडवाहू पट्ट्यात तसेच कोकणात जांभळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.
ड्रॅगन फ्रूट (कमलम) आणि पपई: सोलापूर, सांगली, पुणे, नंदुरबार आणि धुळे जिल्ह्यांत आधुनिक पद्धतीने याची लागवड वाढत आहे.
नारळ आणि सुपारी: कोकण किनारपट्टी (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड) हा नारळ व सुपारीचा मुख्य पट्टा आहे.
आंबा- रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर (कोकण) तसेच मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भाग.
प्रसिद्ध जाती- हापूस, केसर, पायरी, रत्ना, सिंधू.
द्राक्षे-नाशिक, सांगली, सोलापूर, पुणे, सातारा, अहिल्यानगर.
प्रसिद्ध जाती- थॉमसन सीडलेस, सोनाका, शरद सीडलेस, माणिक चमन, जम्बो.
डाळिंब-सोलापूर, नाशिक, अहिल्यानगर, सांगली, पुणे, बुलढाणा.
प्रसिद्ध जाती- भगवा, गणेश, मृदुला, आरक्ता.
प्रसिद्ध जाती- ग्रँड नैन, श्रीमंती, बसराई.
संत्री आणि मोसंबी-नागपूर, अमरावती, वर्धा (संत्री); छत्रपती संभाजीनगर, जालना, अहिल्यानगर (मोसंबी).
प्रसिद्ध जाती- नागपुरी संत्री, न्यूसेलर (मोसंबी).
२. इतर महत्त्वाची आणि पारंपारिक फळपिके
काजू: सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, कोल्हापूर (चंदगड, आजरा). (प्रसिद्ध जाती: वेंगुर्ला-४, वेंगुर्ला-७)
चिकू: पालघर (घोलवड, डहाणू), ठाणे, रायगड, पुणे. (प्रसिद्ध जाती: कालीपत्ती, क्रिकेट बॉल)
सीताफळ: बीड, पुणे (पुरंदर), सोलापूर, छत्रपती संभाजीनगर, धाराशिव. (प्रसिद्ध जाती: बाळानगर, पुरंदर, एनएमके-१ गोल्डन)
पेरू: अहिल्यानगर, पुणे, नाशिक, सातारा, जळगाव. (प्रसिद्ध जाती: सरदार/लखनौ-४९, तैवान पिंक, जी-विलास)
अंजीर: पुणे (पुरंदर, सासवड), छत्रपती संभाजीनगर. (प्रसिद्ध जाती: पूना फिग, दिनकर)
स्ट्रॉबेरी: सातारा (महाबळेश्वर, पाचगणी), पुणे. (प्रसिद्ध जाती: स्वीट चार्ली, विंटर डॉन)
कमी पावसाच्या प्रदेशात आणि हलक्या जमिनीतही चांगले उत्पन्न देणारी ही फळपिके सध्या शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय होत आहेत:
बोर: सोलापूर, अहिल्यानगर, जळगाव, बीड. (जाती: उमराण, कडाका, मेहरून)
आवळा, चिंच आणि जांभूळ: मराठवाडा आणि विदर्भातील कोरडवाहू पट्ट्यात तसेच कोकणात जांभळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.
ड्रॅगन फ्रूट (कमलम) आणि पपई: सोलापूर, सांगली, पुणे, नंदुरबार आणि धुळे जिल्ह्यांत आधुनिक पद्धतीने याची लागवड वाढत आहे.
नारळ आणि सुपारी: कोकण किनारपट्टी (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड) हा नारळ व सुपारीचा मुख्य पट्टा आहे.
