१९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली; या घटनेचे स्मरण म्हणून दरवर्षी १ मे रोजी 'महाराष्ट्र दिन' साजरा केला जातो. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, भाषेच्या आधारावर राज्यांची पुनर्रचना करण्याच्या मुद्द्याने जोर धरला होता. 'संयुक्त महाराष्ट्र चळवळी'च्या माध्यमातूनच महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीची गरज प्रकर्षाने अधोरेखित झाली होती.
थोडक्यात सांगायचे तर, याच चळवळीचा परिपाक म्हणून 'मुंबई पुनर्रचना कायदा, १९६०' संमत करण्यात आला. या कायद्यानुसारच १ मे १९६० रोजी 'मुंबई राज्या'चे विभाजन होऊन महाराष्ट्र आणि गुजरात या दोन राज्यांची निर्मिती झाली. मुंबई शहराला महाराष्ट्राची राजधानी म्हणून घोषित करण्यात आले. अशा प्रकारे एका नव्या राज्याच्या प्रवासाचा शुभारंभ झाला.
महाराष्ट्रातील रहिवाशांसाठी ही एक अत्यंत सांस्कृतिक आणि भावनिक महत्त्व असलेली घटना आहे. हा दिवस केवळ राज्याच्या स्थापनेचा उत्सवच ठरत नाही, तर तो येथील संस्कृती, भाषा आणि परंपरांचाही गौरव करतो. महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीसाठी ज्यांनी अथक प्रयत्न केले, त्यांच्या योगदानाची ही एक प्रकारे दखलच असते; तसेच राज्यातील जनतेमध्ये एकतेची प्रबळ भावना निर्माण करण्यासही या दिवसाचा हातभार लागतो. भारताची अर्थव्यवस्था, संस्कृती आणि समाजजीवन यांमध्ये महाराष्ट्राने दिलेल्या योगदानाचा हा दिवस एक ज्वलंत पुरावाही ठरतो.
उत्सव आणि सोहळे
हा दिवस संपूर्ण राज्यात विविध स्वरूपांत साजरा केला जातो. विविध शैक्षणिक संस्थांमध्ये लावणीसारखे पारंपारिक नृत्य आणि संगीताचा समावेश असलेले सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
या दिवशी होणारे मुख्य कार्यक्रम आणि उपक्रम:
ध्वजारोहण आणि मुख्य सोहळा: या दिवसाचा मुख्य सोहळा मुंबईतील शिवाजी पार्क येथे आयोजित केला जातो. येथे महाराष्ट्राचे राज्यपाल आणि मुख्यमंत्री ध्वजारोहण करतात आणि जनतेला संबोधित करतात.
पोलीस संचलन: शिस्त आणि कार्यक्षमतेचे दर्शन घडवणारे पोलीस संचलन आणि संचलन (मार्च पास्ट) आयोजित केले जाते. यामध्ये राज्य राखीव पोलीस दल, मुंबई पोलीस, होमगार्ड इत्यादींचा सहभाग असतो.
सांस्कृतिक कार्यक्रम: महाराष्ट्राच्या समृद्ध संस्कृतीचे दर्शन घडवणारे विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात. यामध्ये प्रामुख्याने लावणी, लोकगीते आणि इतर पारंपारिक मराठी कलाप्रकारांचा समावेश असतो.
हुतात्म्यांना अभिवादन: संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत ज्या नेत्यांनी आणि क्रांतिकारकांनी योगदान दिले आणि बलिदान दिले, त्यांना या दिवशी विशेष श्रद्धांजली वाहिली जाते.
पुरस्कार वितरण: महाराष्ट्राच्या प्रगतीत विविध क्षेत्रांत (जसे की शिक्षण, क्रीडा, वैद्यकीय, कृषी) मोलाचे योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना राज्य सरकारतर्फे या दिवशी पुरस्कार देऊन गौरविण्यात येते.
प्रदर्शने आणि स्पर्धा: अनेक शैक्षणिक संस्था आणि कार्यालयांमध्ये महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक प्रवासावर आधारित व्याख्याने, स्पर्धा आणि प्रदर्शने आयोजित केली जातात.
नवीन प्रकल्पांचे उद्घाटन: राज्य सरकार आणि खाजगी संस्था अनेकदा १ मे या मुहूर्तावर नवीन प्रकल्प किंवा लोककल्याणकारी योजनांचा शुभारंभ करतात.
हा दिवस केवळ एक सुट्टी नसून महाराष्ट्राचा वारसा, संस्कृती आणि भाषिक अस्मितेचा उत्सव साजरा करण्याचा दिवस आहे.
