श्री पंत महाराज बाळेकुंद्री: अलौकिक जीवनचरित्र, सिद्धी आणि अवधूत संप्रदायाचे अधिष्ठान
भारतातील अध्यात्म परंपरेत आणि विशेषतः दत्त संप्रदायात श्री सद्गुरू पंत महाराज बाळेकुंद्री यांचे स्थान अद्वितीय आहे. संसारात राहून, कौटुंबिक व सामाजिक जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडत आत्मज्ञानाची सर्वोच्च पातळी कशी गाठावी, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे श्री पंत महाराज. १९ व्या आणि २० व्या शतकाच्या उंबरठ्यावर अवतरलेल्या या सिद्धपुरुषाने बाळेकुंद्री या भूमीला एका महान तीर्थक्षेत्राचे स्वरूप प्राप्त करून दिले.
घराण्याची पार्श्वभूमी आणि दृष्टांत
श्री पंत महाराजांचे मूळ घराणे अठराव्या शतकातील राजादेवूळगावचे वतनदार कुलकर्णी (देशपांडे) होते. हे घराणे ऋग्वेदी, भारद्वाज गोत्री देशस्थ ब्राह्मण होते. त्यांच्या घराण्यात तीर्थक्षेत्र गाणगापूर येथील श्री नृसिंह सरस्वतींवर निस्सीम भक्ती होती. याच वंशातील नरसिंहपंत यांनी श्री गुरुचरित्राची अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली—त्यांनी एका पायावर उभे राहून पारायणे केली. त्यांच्या या अनन्य भक्तीने प्रसन्न होऊन श्री दत्तात्रेयांनी त्यांना दृष्टांत दिला: "तुझ्या घराण्यातील सातव्या पिढीत मी स्वतः अवतार घेईन." त्यानंतर दत्तकृपेने त्यांना बाळेकुंद्री परिसरातील १७ गावांची कुलकर्णी वतनदारी मिळाली व ते बाळेकुंद्री येथे स्थायिक झाले. नरसिंहपंतांना मिळालेल्या या दृष्टांतानुसार सातव्या पिढीत श्री पंत महाराजांचा जन्म झाला.
जन्म आणि बालपणजन्म
श्रावण वद्य अष्टमी (गोकुळाष्टमी), शके १७७७ म्हणजेच ३ सप्टेंबर १८५५ (सोमवार, दुपारच्या तिसऱ्या प्रहरी).
जन्मस्थान: दड्डी (जि. बेळगाव) - हे पंतांचे आजोळ होते.
मूळ नाव: गोकुळाष्टमीच्या दिवशी जन्म झाल्यामुळे सुरुवातीला त्यांचे नाव 'श्रीकृष्ण' ठेवले गेले. पुढे बाळेकुंद्रीला आल्यानंतर त्यांना 'दत्तात्रय' म्हणून ओळखले जाऊ लागले व दप्तरी त्यांचे नाव दत्तात्रय रामचंद्र कुलकर्णी (बाळेकुंद्री) असे नोंदवले गेले.
माता-पिता: वडिलांचे नाव रामचंद्रपंत आणि आईचे नाव भवानीबाई (आनंदीबाई) होते. दड्डी या आजोळच्या अत्यंत धार्मिक आणि सात्त्विक वातावरणात पंतांचे बालपण गेले. बालपणापासूनच त्यांच्या अंगी अलौकिक ईश्वरी गुणांची झलक दिसू लागली होती. ते लहानपणीच आपल्या सवंगड्यांना भक्तीचे आणि ईश्वरचिंतनाचे धडे देत असत.
शिक्षण, संघर्ष आणि व्यायाम
वयाच्या १४-१५ व्या वर्षी पुढील इंग्रजी शिक्षणासाठी श्री पंत महाराज बेळगाव येथे आले. मात्र, याच काळात कर्नाटकात भीषण दुष्काळ पडला. दुष्काळामुळे घरून मिळणारी आर्थिक मदत बंद झाली किंवा अपुरी पडू लागली. शिक्षणाची प्रचंड आवड असल्यामुळे पंतांनी डगमगून न जाता स्वतः स्वावलंबी होण्याचा मार्ग निवडला. त्यांनी खाजगी शिकवण्या करून स्वतःच्या शिक्षणाचा खर्च भागवला. अभ्यासासोबतच पंतांना कुस्ती आणि व्यायामाची प्रचंड आवड होती. नियमित व्यायामामुळे त्यांची शरीरयष्टी अत्यंत सुदृढ आणि दणकट बनली होती.
सद्गुरू भेट आणि अनुग्रह
बेळगावमध्ये शिक्षण घेत असतानाच त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा आणि अवधूत परंपरेची मुहूर्तमेढ रोवणारा क्षण आला. त्यांची भेट श्री बालमुकुंद ऊर्फ बालावधूत यांच्याशी झाली. बालावधूत (बाळाजी अनंत कुलकर्णी, पार्श्ववाडचे कुलकर्णी) हे संसाराचा त्याग करून अरण्यात कठोर तपश्चर्या करत होते. तेथे त्यांना श्री रामचैतन्य (रामावधूत) भेटले आणि त्यांनी बाळाप्पांना अवधूत संप्रदायाची दीक्षा दिली. बालावधूत हे पूर्ण सिद्ध अवधूत होते. ते कोणत्याही बाह्य रूढी-परंपरेत अडकलेले नव्हते. ते गळ्यात शिवलिंग बांधत, अंगाला विभूती लावत आणि वैष्णवांप्रमाणे गंध-मुद्रा लावत—जणू सर्व पंथ एकाच परमात्म्यात लीन होतात हेच ते सुचवत होते. श्री पंत महाराजांची तळमळ पाहून सद्गुरू बालावधुतांनी त्यांच्यावर अनुग्रह केला व अवधूत संप्रदायाची अनुभूती दिली. पंतांनी आपल्या 'श्री बाळबोधामृतसार' या ग्रंथात आपल्या गुरूंविषयी अत्यंत भावपूर्ण आणि वेदांतमय वर्णन केले आहे
गृहस्थाश्रम आणि नोकरी
'संसारात परमार्थ'श्री पंत महाराजांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी संसाराचा त्याग न करता परमार्थ साधला. त्यांनी बेळगाव येथील 'लंडन मिशन हायस्कूल'मध्ये शिक्षक म्हणून काम केले. वर्गात विद्यार्थ्यांना शिकवताना ते अत्यंत प्रामाणिक, प्रेमळ आणि शिस्तप्रिय शिक्षक म्हणून नावारूपाला आले. त्यांनी गृहस्थाश्रमाचे सर्व नियम तंतोतंत पाळले. आई-वडील, पत्नी, मुले आणि आप्तस्वकीयांप्रती आपले कर्तव्य त्यांनी मनापासून पार पाडले. शिक्षक म्हणून मिळणाऱ्या वेतनातून ते घराचा खर्च भागवत आणि उरलेल्या द्रव्याने घरी येणाऱ्या साधू-संत, अभ्यागत आणि भक्तांचा अतिथीसत्कार करत असत.
अवधूत संप्रदायाची शिकवण आणि तत्त्वज्ञान
श्री पंत महाराजांनी स्थापन केलेला अवधूत संप्रदाय कोणत्याही कर्मकांडावर किंवा अवडंबरावर आधारित नाही. त्यांची शिकवण अत्यंत सोपी, व्यावहारिक आणि अंतर्मुख करणारी आहे:
सहजयोग: संसार सोडून रानावनात जाण्याची गरज नाही. हातात प्रपंचाचे काम आणि मुखात/चित्तात ईश्वराचे नाम म्हणजेच 'सहजयोग'.
भेदभावमुक्त प्रेम: पंतांच्या दरबारात जात, धर्म, पंथ किंवा गरीब-श्रीमंत असा कोणताही भेद नव्हता. सर्व प्राणिमात्रांवर प्रेम करणे हाच अवधूत मार्ग आहे.
गुरुभक्ती: ईश्वरापेक्षा सद्गुरू हेच मुख्य अधिष्ठान आहे. गुरुकृपेनेच आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडतो.
साहित्यातील योगदान: पंतांनी विपुल काव्यरचना केली. त्यांचा 'श्री पंत पदसंग्रह' अत्यंत प्रसिद्ध आहे. मराठी आणि कन्नड भाषांमध्ये त्यांनी शेकडो पदे, अभंग आणि भजने रचली. त्यांची "आरती अवधूता" आजही घरोघरी भक्तिभावाने गायली जाते.
महासमाधी
आपले अवतारकार्य पूर्ण झाल्याचे जाणून श्री पंत महाराजांनी वयाच्या अवघ्या ५० व्या वर्षी १६ ऑक्टोबर १९०५ (आश्विन वद्य तृतीया) रोजी बेळगावजवळील बाळेकुंद्री येथे महासमाधी घेतली.
क्षेत्र बाळेकुंद्रीचे महत्त्व
आज बेळगावजवळील पंत बाळेकुंद्री हे दत्तभक्तांसाठी अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते. तेथे पंतांचे समाधी मंदिर व सुंदर बगीचा आहे. दरवर्षी आश्विन महिन्यात तेथे मोठा 'पुण्यतिथी उत्सव' साजरा होतो, जिथे महाराष्ट्रासह कर्नाटक आणि देशभरातून हजारो भाविक गुरुमाऊलीच्या दर्शनासाठी एकत्र येतात.
श्री पंत महाराज बाळेकुंद्री यांचे चरित्र हे केवळ एका संताची कथा नसून, सामान्य माणसाला रोजच्या धावपळीच्या आणि संसारी आयुष्यात कसे जगावे, याचा मार्ग दाखवणारा एक दीपस्तंभ आहे. "प्रपंच करावा नेटका, मग घ्यावे परमार्थाचे सुख" हे पंतांचे जीवनसूत्र आजही तितकेच मार्गदर्शक व वंदनीय आहे.
