संत एकनाथ महाराज हे महाराष्ट्राच्या भक्ती परंपरेतील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि मार्गदर्शक संत आहेत. 'श्री एकनाथ षष्ठी' हा दिवस त्यांच्या पुण्यतिथीचा दिवस म्हणून मोठ्या भक्तीभावाने साजरा केला जातो.
तिथी आणि काळ
फाल्गुन महिन्याच्या वद्य पक्षातील षष्ठी (फाल्गुन वद्य षष्ठी) ही तिथी 'एकनाथ षष्ठी' म्हणून ओळखली जाते. या दिवशी पैठण येथे गोदावरी नदीच्या काठी संत एकनाथ महाराजांनी जलसमाधी घेतली होती.
ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व
संत एकनाथ महाराजांनी फाल्गुन वद्य षष्ठीला वयाच्या ७२ व्या वर्षी सदेह जलसमाधी घेतली. त्यांनी 'शांतीब्रह्म' म्हणून ओळखले जाणारे आपले कार्य पूर्ण करून विठ्ठल नामाचा गजर करत गोदावरीत प्रवेश केला.
एकनाथांनी आयुष्यभर जातिभेद मानला नाही. त्यांनी अस्पृश्यांच्या घरी भोजन केले आणि तहानलेल्या गाढवाला गंगेचे पाणी पाजून 'भूतदया' हीच खरी भक्ती असल्याचे जगाला दाखवून दिले.
त्यांनी 'एकनाथी भागवत', 'भावार्थ रामायण' आणि अनेक भारुडे व अभंगांच्या माध्यमातून आध्यात्मिक ज्ञान सामान्य माणसाच्या भाषेत (मराठीत) आणले.
पैठणचा सोहळा (नाथषष्ठी उत्सव)
एकनाथ षष्ठीनिमित्त पैठण येथे खूप मोठी यात्रा भरते. हा सोहळा साधारणपणे तीन दिवस चालतो:
पहिला दिवस (कावड): राज्यभरातून लाखो वारकरी गोदावरीच्या कावडी घेऊन पैठणला येतात.
मुख्य दिवस (षष्ठी): या दिवशी नाथांच्या पादुकांची पूजा आणि पालखी सोहळा होतो. भाविक गोदावरीत स्नान करून नाथांचे दर्शन घेतात.
काला (सप्तमी): षष्ठीच्या दुसऱ्या दिवशी 'काला' होऊन या उत्सवाची सांगता होते.
उत्सवाचे स्वरूप
एकनाथ महाराजांच्या भारुडांशिवाय हा उत्सव अपूर्ण आहे. मनोरंजनातून समाजप्रबोधन करण्यासाठी या दिवशी जागोजागी भारुडांचे कार्यक्रम होतात.
पैठण येथील नाथांच्या वाड्यात भजनांचा आणि नामस्मरणाचा अखंड गजर असतो.
या दिवशी प्रामुख्याने 'पुरणपोळी'चा नैवेद्य दाखवला जातो, कारण नाथांना पुरणपोळीचा नैवेद्य प्रिय होता असे मानले जाते.
संत एकनाथ महाराज यांचा योगदान:
- संत एकनाथ महाराज हे एक महान संत, कवी आणि समाजसुधारक होते.
- त्यांनी भगवद्गीता, रामायण आणि भागवत पुराण यांसारख्या ग्रंथांवर भाष्ये लिहिली.
- त्यांनी अभंग, भारूड आणि गवळण यांसारखी भक्तिगीते देखील रचली.
- एकनाथ महाराजांनी समाजात प्रचलित असलेल्या कुप्रथा आणि अंधश्रद्धांना विरोध केला.
- त्यांनी सर्व धर्मांच्या लोकांना एकत्र राहण्याचा आणि एकमेकांवर प्रेम करण्याचा उपदेशही केला.
- त्यांच्या कामांमध्ये श्रीमद्भागवताच्या अकराव्या अध्यायावरील मराठी भाष्य, चतुष्लोकी भागवत, रुक्मिणी स्वयंवर, भावार्थ रामायण, संत चरित्र आणि आनंद लहरी यांचा समावेश आहे.
