गुरुपौर्णिमेला उपवासाचे महत्व; शरीर, मन आणि बुद्धी शुद्ध करण्यासोबत आत्मसाधनेचा दिवस
गुरुपौर्णिमेचा पावन दिवस हा केवळ पूजनाचा नसून शरीर, मन आणि बुद्धी शुद्ध करण्याचा म्हणजेच आत्मसाधनेचा दिवस मानला जातो. या दिवशी उपवास (व्रत) करण्याला सनातन परंपरेत अत्यंत उच्च स्थान आहे. गुरुपौर्णिमेला उपवास ठेवण्यामागचे आध्यात्मिक आणि आरोग्यविषयक महत्त्व आज आपण पाहणार आहोत.
अध्यात्मिक महत्त्व (साधना आणि आत्मशुद्धी)
'उपवास' शब्दाचा खरा अर्थ: 'उप' म्हणजे जवळ आणि 'वास' म्हणजे राहणे. म्हणजेच गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी उपवास करणे म्हणजे सद्गुरूंच्या किंवा ईश्वराच्या सानिध्यात (स्मराणात) राहणे.
सात्त्विकता वाढवणे: उपवास केल्याने शरीरातील 'सत्त्व गुण' वाढतो आणि 'रज-तम गुण' कमी होतात. यामुळे मन एकाग्र होऊन सद्गुरूंचे चिंतन, नामस्मरण आणि पोथी वाचन (उदा. गुरुचरित्र, गजानन विजय) सहज शक्य होते.
सद्गुरू कृपेची प्राप्ती: उपवासाद्वारे आपण शरीराचा मोह सोडून आत्मिक समाधानाकडे वळतो. ही एक प्रकारची तपश्चर्याच असते, ज्याने गुरुतत्व प्रसन्न होते.
पौर्णिमेच्या तिथीचे महत्त्व (वैज्ञानिक व मानसोपचार दृष्टीकोन)
मनावरील नियंत्रण: पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्राचा प्रभाव पृथ्वीवरील पाण्यावर आणि मानवी मनावर (कारण आपल्या शरीरात ७०% पाणी असते) जास्त असतो. या दिवशी मन चंचल किंवा भावुक होण्याची शक्यता असते.
उपवासाचा फायदा: उपवास केल्याने शरीरातील पाण्याचे प्रमाण संतुलित राहते, पचनसंस्थेला विश्रांती मिळते आणि मनातील विचार शांत ठेवण्यास मदत होते.
गुरुपौर्णिमेच्या उपवासाचे प्रकार व पद्धत
भक्त आपल्या प्रकृतीनुसार आणि श्रद्धेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे उपवास करतात:
निराहार उपवास: संपूर्ण दिवस केवळ पाणी किंवा लिंबू पाणी पिऊन उपवास करणे (अत्यंत कडक साधना).
फलाहार उपवास: दुग्धजन्य पदार्थ (दूध, दही) आणि फळे (केळी, सफरचंद) खाऊन उपवास करणे (सर्वात जास्त प्रचलित).
एकभुक्त (एकान्न) व्रत: दिवसभर उपवास ठेवून संध्याकाळी आरती आणि पूजा झाल्यानंतर सात्त्विक अन्न (बिगर कांदा-लसूण) किंवा प्रसादाचे जेवण घेणे.
उपवास करताना काय काळजी घ्यावी?
उपवास करताना चिडचिड किंवा थकवा येऊ नये यासाठी पुरेसे पाणी पिणे गरजेचे आहे.
दिवसभर 'श्री स्वामी समर्थ', 'श्री राम जय राम जय जय राम' किंवा 'गण गण गणात बोते' यांपैकी आपल्या गुरूंच्या नामस्मरणात वेळ घालवावा.
उपवास सोडताना नेहमी देवाला दाखवलेला सात्त्विक प्रसाद ग्रहण करूनच उपवास सोडावा.
अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
Edited By- Dhanashri Naik
