श्रावण शुक्रवार जिवती पूजन २०२६: पूजा साहित्य, विधी, नैवेद्य, आरती आणि कथा (संपूर्ण माहिती)
श्रावण महिना म्हणजे महाराष्ट्राच्या संस्कृतीतील व्रत-वैकल्यांचा आणि भक्तीचा महिना. श्रावणातील प्रत्येक शुक्रवार अनेक घरांमध्ये जिवती किंवा जीवंतिका देवीचे पूजन केले जाते. विशेषतः आपल्या मुलांचे आरोग्य, दीर्घायुष्य, सुख-समृद्धी आणि त्यांचे संकटांपासून रक्षण व्हावे, या भावनेने माता जिवतीची पूजा करण्याची परंपरा आहे.
जिवती पूजनाला काही ठिकाणी जरा-जिवंतिका पूजन असेही म्हटले जाते. या दिवशी जिवतीचे चित्र देवघरात किंवा भिंतीवर लावून त्याची पूजा केली जाते. मुलांना औक्षण करण्याची, सुवासिनींना हळदी-कुंकू देण्याची आणि पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखवण्याचीही महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांत परंपरा आहे.
२०२६ मध्ये श्रावणातील शुक्रवार कधी आहेत?
महाराष्ट्रातील प्रचलित पंचांगानुसार २०२६ मध्ये श्रावणातील शुक्रवार पुढीलप्रमाणे येतात:
१४ ऑगस्ट २०२६ – पहिला श्रावण शुक्रवार
२१ ऑगस्ट २०२६ – दुसरा श्रावण शुक्रवार
२८ ऑगस्ट २०२६ – तिसरा श्रावण शुक्रवार
४ सप्टेंबर २०२६ – चौथा श्रावण शुक्रवार
११ सप्टेंबर २०२६ – पाचवा श्रावण शुक्रवार
जिवती देवता कोण आहे?
महाराष्ट्रातील लोकपरंपरेत जिवती अर्थात जीवंतिका देवीला बालकांचे रक्षण करणारी देवी मानले जाते. श्रावणातील प्रत्येक शुक्रवारी तिचे पूजन करण्याची प्रथा आहे. जिवती पूजनामागील मुख्य भावना म्हणजे आपल्या संततीच्या आरोग्यासाठी आणि कल्याणासाठी देवीकडे प्रार्थना करणे. म्हणूनच या दिवशी आई आपल्या मुलांना औक्षण करते आणि त्यांच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते.
जिवती पूजेसाठी लागणारे साहित्य
जिवती पूजनासाठी घरच्या परंपरेनुसार साहित्यामध्ये थोडाफार फरक असू शकतो. साधारणपणे पुढील साहित्य तयार ठेवले जाते:
जिवती देवीचे छापील चित्र किंवा पूजेसाठीचे चित्र
पाट किंवा चौरंग
स्वच्छ वस्त्र
हळद आणि कुंकू
अक्षता
गंध/चंदन
फुले
दुर्वा
आघाड्याची पाने किंवा आघाड्याची माळ
फळे
नारळ
सुपारी
पान
दक्षिणा
अगरबत्ती आणि धूप
तेलाचा किंवा तुपाचा दिवा
पंचामृतासाठी दूध, दही, तूप, मध आणि साखर
नैवेद्यासाठी पुरणपोळी किंवा घरातील पारंपरिक गोड पदार्थ
मुलांच्या औक्षणासाठी आरतीचे ताट
काही परंपरांमध्ये आघाडा आणि दुर्वांची माळ जिवतीला अर्पण केली जाते. तसेच हळद-कुंकू, अक्षता आणि गंधाने पूजन करण्याची पद्धत आढळते.
जिवती पूजन कसे करावे? जाणून घ्या सोपी पूजा पद्धत
शुक्रवारी सकाळी घराची स्वच्छता करून देवघर स्वच्छ करावे. जिवतीचे चित्र देवघराच्या जवळ किंवा ठरलेल्या जागी लावावे. काही जुन्या परंपरांमध्ये श्रावण सुरू झाल्यानंतर देवघराच्या भिंतीवर जिवतीचे चित्र गंधाने काढण्याची पद्धत होती. आजकाल अनेक घरांमध्ये छापील जिवतीच्या चित्राचे पूजन केले जाते. पूजेच्या जागी रांगोळी काढून पाट किंवा चौरंग ठेवावा. त्यावर स्वच्छ वस्त्र अंथरून जिवतीचे चित्र ठेवावे.
जिवती पूजन विधी
१. स्नान करून पूजा सुरू करावी
सकाळी लवकर स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करावेत. देवघरात दिवा लावून गणपती आणि कुलदैवताचे स्मरण करावे.
२. जिवती देवीची स्थापना
पाटावर स्वच्छ वस्त्र अंथरून जिवतीचे चित्र ठेवावे. चित्राला हळद-कुंकू, गंध आणि अक्षता लावाव्यात.
३. फुले, दुर्वा आणि आघाडा अर्पण करावा
जिवती देवीला फुले, दुर्वा आणि परंपरेनुसार आघाड्याची माळ अर्पण करावी.
४. नैवेद्य दाखवावा
देवीसमोर पुरणपोळी, दूध, फळे, फुटाणे-गूळ किंवा घरच्या परंपरेनुसार तयार केलेला नैवेद्य ठेवावा.
५. जिवतीची कथा सांगावी
पूजेनंतर जिवतीची किंवा जरा-जिवंतिकेची प्रचलित कथा वाचावी किंवा ऐकावी. कथा सांगताना मुलांच्या आरोग्यासाठी आणि कल्याणासाठी देवीकडे प्रार्थना केली जाते.
६. आरती करावी
नैवेद्य दाखवल्यानंतर जिवती देवीची आरती करावी.
७. मुलांचे औक्षण
अनेक कुटुंबांमध्ये या दिवशी मुलांना औक्षण करण्याची विशेष परंपरा आहे. मुलांच्या कपाळावर कुंकू किंवा गंध लावून आरतीने त्यांचे औक्षण केले जाते.
८. हळदी-कुंकू
सुवासिनींना घरी बोलावून हळदी-कुंकू, फुले, सुपारी आणि दक्षिणा देण्याची प्रथा काही कुटुंबांत आहे. ही परंपरा घराण्यानुसार वेगळी असू शकते. अनेक कुटुंबांत कोणत्याही एका शुक्रवारी सवाष्णीला जेवायला बोलावून तिची ओटी भरतात.
जिवती पूजेचा नैवेद्य काय करावा?
जिवती पूजेसाठी पुरणपोळी आणि गूळ- फुटाणे हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक प्रचलित नैवेद्यांपैकी एक आहे. काही कुटुंबांमध्ये पुरणाचे दिवे करून ते देवीला अर्पण करण्याचीही परंपरा आहे. याशिवाय घरच्या परंपरेनुसार खीर, दूध, फळे किंवा इतर गोड पदार्थ नैवेद्य म्हणून दाखवता येतात. नैवेद्याचा मुख्य हेतू पदार्थांची संख्या नसून श्रद्धा आणि भक्तिभाव हा आहे. त्यामुळे प्रत्येक घराण्याच्या कुलाचारानुसार नैवेद्य करणे योग्य मानले जाते.
जिवतीची आरती
जयदेवी जयदेवी जय जिवती जननी ।
सुखी ठेवी संतती विनंती तव चरणी ॥
श्रावण येताच आणू प्रतिमा ।
गृहांत स्थापून करू पूजना ।
आघाडा दुर्वा माळा वाहू या ।
अक्षता घेऊनी कहाणी सांगू या ॥
पुरणपोळीचा नैवेद्य दावू ।
सुवासिनींना भोजन देऊ ।
चणे हळदीकुंकू दूधही देऊ ।
आनंदे आरती गाऊ ॥
सटवीची बाधा होई बाळांना ।
सोडवी तीतून तूच तयांना ।
माता यासाठी तुजला करिती प्रार्थना ।
पूर्ण ही करी मनोकामना ॥
तुझिया कृपेने सौख्य नांदू दे ।
वंशाचा वेल वाढू दे ।
सेवा हे व्रत नित्य घडू दे ।
मनीचे हेतू पूर्ण होऊ दे ॥
जयदेवी जयदेवी जय जिवती जननी ।
सुखी ठेवी संतती विनंती तव चरणी ॥
जिवती पूजेची प्रचलित कथा
पूर्वी एका गावात एक गरीब स्त्री आपल्या मुलांसह राहत होती. ती अत्यंत श्रद्धाळू होती. श्रावणातील शुक्रवार आला की ती जिवती देवीची भक्तिभावाने पूजा करीत असे आणि आपल्या मुलांच्या रक्षणासाठी देवीकडे प्रार्थना करीत असे. एकदा तिच्यावर मोठे संकट आले. घरात अन्न नव्हते, तरीही तिने श्रद्धा सोडली नाही. उपलब्ध असलेल्या थोड्याशा साहित्याने तिने जिवती देवीचे पूजन केले आणि आपल्या मुलांचे रक्षण करण्याची विनंती केली. तिच्या भक्तीने देवी प्रसन्न झाली आणि तिच्या मुलांवरील संकट दूर झाले, अशी लोकमान्यता आहे. त्यानंतर त्या स्त्रीने दर श्रावणी शुक्रवारी जिवतीची पूजा करण्याची परंपरा कायम ठेवली. या कथेतून आईची संततीविषयीची माया, श्रद्धा आणि संकटाच्या काळातही देवावर ठेवलेला विश्वास हा संदेश दिला जातो.
जिवती पूजनाचे धार्मिक महत्त्व
जिवती पूजनाचा केंद्रबिंदू म्हणजे संततीचे कल्याण आणि रक्षण. आई आपल्या मुलांच्या आरोग्यासाठी, दीर्घायुष्यासाठी आणि सुखी जीवनासाठी देवीकडे प्रार्थना करते.
या पूजेमुळे कुटुंबातील श्रद्धा, प्रेम आणि एकत्रितपणाची भावना दृढ होते. मुलांना औक्षण करणे, सुवासिनींना हळदी-कुंकू देणे आणि प्रसाद वाटणे या प्रथा कुटुंब आणि समाजातील स्नेह वाढवतात.
जिवती पूजन हे केवळ धार्मिक विधी न राहता आईच्या वात्सल्याचे आणि संततीसाठीच्या मंगलकामनेचे प्रतीक बनले आहे.
जिवती पूजेदिवशी उपवास करावा का?
जिवती पूजेसाठी सर्व कुटुंबांना लागू होईल असा एकच अनिवार्य उपवासाचा नियम नाही. काही महिला श्रद्धेनुसार उपवास किंवा फलाहार करतात, तर काहीजणी नेहमीप्रमाणे भोजन करून पूजा करतात. उपवास करायचा की नाही हे आपल्या कुलाचार, आरोग्य आणि वैयक्तिक श्रद्धेनुसार ठरवावे. पूजेचा मुख्य भाग भक्तिभावाने जिवती देवीचे स्मरण आणि संततीच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करणे हा आहे.
जिवती पूजेदिवशी काय करावे?
घर आणि देवघर स्वच्छ ठेवावे.
जिवती देवीचे पूजन श्रद्धेने करावे.
मुलांचे औक्षण करून त्यांच्या आरोग्यासाठी प्रार्थना करावी.
देवीला फुले, दुर्वा आणि आघाड्याची माळ अर्पण करावी.
पुरणपोळी किंवा आपल्या घरातील पारंपरिक नैवेद्य दाखवावा.
जिवतीची कथा ऐकावी किंवा वाचावी.
आरती करून प्रसाद वाटावा.
शक्य असल्यास सुवासिनींना हळदी-कुंकू द्यावे.
आपल्या घराण्याच्या परंपरेनुसार पूजा करावी.
जिवती पूजेचे महत्त्व एका वाक्यात
“मुलांचे आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुखी जीवन लाभावे, या मंगल भावनेने श्रावणी शुक्रवारी केली जाणारी जिवती पूजा म्हणजे आईच्या वात्सल्याची भक्तिमय परंपरा.”
श्रावणातील शुक्रवार हा महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांसाठी श्रद्धेचा आणि कौटुंबिक परंपरेचा दिवस असतो. जिवती किंवा जीवंतिका देवीची पूजा करून माता आपल्या मुलांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करते. पूजा साहित्य, नैवेद्य, औक्षण, हळदी-कुंकू, कथा आणि आरती या सर्व परंपरांमागे कुटुंबाचे आरोग्य, सुख आणि संततीचे रक्षण हीच मुख्य भावना आहे.
