प्रसिद्ध देवी मंदिरांमधील या अनोख्या परंपरा तुम्हाला माहीत आहेत का?

Download

Published By: धनश्री नाईक

Updated: Tue, 6 Oct 2026 (16:00 IST)

भारतातील प्रसिद्ध देवी मंदिरांमध्ये अनेक अनोख्या, अद्भूत आणि अनोख्या परंपरा शतकानुशतके पाळल्या जात आहे. यातील काही प्रमुख आणि रंजक परंपरा आज आपण पाहणार आहोत.
शारदीय नवरात्रीचे पवित्र पर्व सुरु होणार आहे. भारतात अनेक प्रसिद्ध आणि जागृत देवी मंदिरे आहे तसेच शक्तिपीठे देखील आहे. अनेक भाविक लाखोंच्या संख्येने मंदिरांना भेट देतात. देवींच्या या प्रसिद्ध मंदिरांमध्ये अनोख्या परंपरा आज ही तेवढ्याच श्रद्धेने पाळल्या जातात. आज आपण भारतातील असेच जागृत मंदिरे पाहणार आहोत. जेआपापल्या अनोख्या परंपरांमुळे खास आहे.  

माता वैष्णोदेवी (कटरा, जम्मू)

तीन पिंड्यांचे दर्शन: इथे पारंपरिक मूर्ती नसून गुहेतील तीन नैसर्गिक दगडी पिंड्या (महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती) रूपात देवी विराजमान आहे. हे अत्यंत दुर्मिळ आहे.
शाकाहारी देवी: अनेक शक्तीपीठांमध्ये बली देण्याची प्रथा असते, पण वैष्णोदेवी शाकाहारी मानल्या जातात. फक्त फळे, मिठाई, नारळ इत्यादी अर्पण केले जातात.
भैरवनाथची परंपरा: देवीने भैरवनाथाचा वध केल्यानंतर त्याला क्षमा करून वरदान दिले की, “जो भक्त माझ्या दर्शनाला येईल, त्याने भैरवनाथ मंदिराचे दर्शन न घेतल्यास यात्रा अपूर्ण समजली जाईल.” म्हणूनच भक्त भवन दर्शनानंतर भैरवनाथ मंदिरात जातात.
पवित्र पायऱ्या:
बाणगंगा (देवीने बाण मारून निर्माण केलेले प्रवाह)
अर्धकुंवारी / गर्भ जून (देवीने ९ महिने तप केलेली गुहा)
चरण पदुका (देवीचे पवित्र पाय)
आरतीची खासियत: आरती फक्त पुजाऱ्यांकडून गर्भगृहात होते; बाहेर भक्तांसाठी स्वतंत्र आरती असते. असे मानले जाते की आरतीच्या वेळी सर्व देव-देवता तिथे उपस्थित असतात.
रामाची वाट पाहणारी देवी: देवी वैष्णवी रूपात भगवान रामाची वाट पाहत तपस्या करत आहेत, अशी कथा प्रसिद्ध आहे.

आई तुळजाभवानी तुळजापूर, महाराष्ट्र

चलमूर्ती : देवीची मूर्ती स्थिर नसून “चलमूर्ती” आहे. वर्षभरात विविध विधींनुसार ती सिंहासनावरून हलवली जाते. भारतात अशी परंपरा फार कमी मंदिरांत आढळते.
मंचकी निद्रा (घोर निद्रा): सर्वात अनोखी परंपरा!
देवी वर्षातून एकूण २१ दिवस चांदीच्या पलंगावर (मंचकावर) निद्रा घेतात:
शारदीय नवरात्रीपूर्वी ८ दिवस
सीमोल्लंघनानंतर ५ दिवस
शाकंभरी नवरात्रीपूर्वी ८ दिवस
या काळात दर्शन थेट सिंहासनावर नसते. निद्रा संपल्यावर (घटस्थापनेच्या दिवशी) देवी पुन्हा सिंहासनावर विराजमान होतात. ही निद्रा महिषासुराशी युद्धापूर्वी विश्रांती घेण्याच्या पौराणिक कथेशी जोडलेली आहे.
शिवाजी महाराजांची कुलस्वामिनी: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी तुळजाभवानीला कुलदेवी मानले होते. अनेक वेळा त्यांनी इथे दर्शन घेतले आणि शस्त्रांना आशीर्वाद घेतला.
इतर परंपरा: पलक्यांचे उत्सव, छबिना, भंडारा उधळणे, गोंधळ, आराधी महिलांचे विशेष गीत-नृत्य, आणि नवरात्रीत देवीचे विविध अलंकार.
ही परंपरा भक्ती, पौराणिक कथा आणि स्थानिक संस्कृती यांचा सुंदर संगम दर्शवतात. नवरात्रीच्या काळात या ठिकाणी विशेष उत्सव असतात, त्यामुळे दर्शन आणखी भव्य होते.

कामाख्या देवी मंदिर गुवाहाटी, आसाम

अंबुबाची मेळा: सर्वात अनोखी परंपरा! देवी कामाख्या दरवर्षी मासिक पाळी (मासिक धर्म) पाळते, असे मानले जाते. जून महिन्यात (आषाढ) मंदिर ३ दिवस बंद ठेवले जाते. या काळात कोणतीही पूजा होत नाही.
मंदिर पुन्हा उघडल्यावर रक्तवस्त्र (लाल कापड) आणि अंगोदक (पवित्र पाणी) प्रसाद म्हणून दिले जाते.
गर्भगृहात मूर्ती नाही; योनी-आकाराच्या नैसर्गिक दगडाची पूजा होते (सतीचे योनी पडले असे मानले जाते).
तंत्रसाधना आणि तांत्रिक परंपरेचे मुख्य केंद्र.

महालक्ष्मी मंदिर / अंबाबाई कोल्हापूर, महाराष्ट्र

किरणोत्सव: वर्षातून दोन वेळा (साधारण जानेवारी-फेब्रुवारी आणि नोव्हेंबर) सूर्याच्या किरणांनी देवीच्या मूर्तीचे पाय, कमर आणि चेहरा क्रमाने उजळतात. हे खगोलशास्त्र आणि वास्तुकलेचे अद्भुत मिश्रण आहे.
पश्चिमाभिमुख मूर्ती (दुर्मिळ).
नवरात्रीत पलक्यांचे भव्य मोर्चे, तोफगोळ्यांचा सलामी आणि पारंपरिक कूष्माण्डबली.
महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठांपैकी एक.

ज्वालामुखी मंदिर कांगडा, हिमाचल प्रदेश

अखंड ज्योत: इथे मूर्ती नाही! दगडातून निघणाऱ्या नैसर्गिक ज्वालांची (नऊ ज्योती) पूजा होते. सतीची जीभ येथे पडली असे मानले जाते.
ज्योती कधीही विझत नाहीत (नैसर्गिक वायूमुळे).
अकबर बादशाहाने ज्योत विझवण्याचा प्रयत्न केला, पण अयशस्वी झाला, अशी लोककथा प्रसिद्ध आहे.
नवरात्रीत विशेष उत्सव.

अंबाजी मंदिर गुजरात

मूर्तीविना पूजा: इथे देवीची मूर्ती नाही. फक्त श्री यंत्राची पूजा केली जाते.
गब्बर डोंगरावरील चढाई हीच एक प्रकारची तपस्या मानली जाते.
नवरात्रीत मोठ्या प्रमाणात भाविक येतात आणि “जय अंबे” घोष करतात.

सप्तशृंगी देवी वणी, नाशिक, महाराष्ट्र

महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तीपीठांपैकी अर्धे पीठ.
नवरात्रीत झेंडा पूजा (गवळी कुटुंबाची शतकानुशतके चालत आलेली परंपरा).
काही समुदायांत बाळाच्या जन्मानंतर बली देण्याची आणि देवीच्या आशीर्वादाने नाव ठेवण्याची प्रथा.
सात डोंगरांवर विराजमान असल्याने “सप्तशृंगी” नाव.

ही परंपरा देवीच्या विविध रूपांना (शक्ति, सृष्टी, संरक्षण, समृद्धी) दर्शवतात. प्रत्येक मंदिर आपल्या प्रदेशातील संस्कृती, भूगोल आणि पौराणिक कथांशी जोडलेले आहे.

अनोख्या परंपरा असलेली देवीची इतर प्रसिद्ध मंदिरे   

मुकांबिका देवी मंदिर कोलूर, कर्नाटक
अक्षरभ्यास परंपरा: येथे लहान मुलांना शिक्षणाची सुरुवात (अक्षरारंभ) करून देण्यासाठी आणले जाते. देवीच्या समोर मुलांच्या बोटाने तांदळात 'ॐ' किंवा सरस्वती मंत्र लिहून त्यांच्या शिक्षणाचा श्रीगणेशा केला जातो.

कर्णी माता मंदिर देशनोक, राजस्थान
उंदरांची पूजा आणि उष्टे दूध: हे मंदिर 'उंदरांचे मंदिर' म्हणून जगभरात प्रसिद्ध आहे. येथे सुमारे २५,००० हून अधिक काळे उंदीर (ज्यांना 'काबा' म्हणतात) मोकळेपणाने फिरतात. या उंदरांना देवीचे रूप मानले जाते. भक्त या उंदरांनी खाल्लेला किंवा पिलेला प्रसाद (दूध/मिठाई) महाप्रसाद म्हणून ग्रहण करतात.   

ज्वाला देवी मंदिर कांगडा, हिमाचल प्रदेश
अखंड आणि नैसर्गिक ज्वाला पूजा: या मंदिरात कोणतीही मूर्ती नाही. येथे कातळातून/जमिनीतून आपोआप निघणाऱ्या नैसर्गिक ९ ज्वालांचीच नऊ दुर्गा रूपांत पूजा केली जाते. शतकानुशतके या ज्वाला अखंडपणे जळत आहे.   

कामाक्षी किंवा अटुकल भगवती मंदिर तिरुअनंतपुरम, केरळ
महिलांचा कुंभमेळा (अटुकल पाँगल): या मंदिरात नवरात्री व वार्षिक उत्सवात लाखो महिला एकत्र येतात. देवीला अर्पण करण्यासाठी महिला रस्त्यावर, गल्लीबोळात हजारो चुली मांडून मातीच्या मडक्यात पाँगल (गोड भात) शिजवतात. हा जगात महिलांचा सर्वांत मोठा धार्मिक मेळावा मानला जातो, ज्याची नोंद 'गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स'मध्ये झाली आहे.  

ALSO READ: Navratri 2026: नवरात्रीच्या नऊ रंगांची संपूर्ण यादी, कोणत्या दिवशी कोणता रंग आहे पहा
अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत ​​नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.