ठिबक सिंचनातून पाण्याची बचत कशी कराल? लहान शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त मार्गदर्शन
ठिबक सिंचन पद्धतीचा वापर करून शेतकरी साधारणपणे ३०% ते ५०% (काही पिकांमध्ये ८०% पर्यंत) पाण्याची बचत करू शकतात. लहान शेतकऱ्यांसाठी ठिबक सिंचनातून जास्तीत जास्त पाण्याची बचत आणि योग्य व्यवस्थापन करण्यासाठी खालील महत्त्वाचे मार्गदर्शन उपयुक्त ठरेल:
१. पाण्याची बचत कशी होती? (मुळातून पाणी)
• थेट मुळांवर पाणी: या पद्धतीत पाणी वाया न जाता थेंबाथेंबाने थेट वनस्पतीच्या मुळाशी सोडले जाते.
• बाष्पीभवन आणि गळती नाही: उन्हामुळे हवेत पाण्याचे बाष्पीभवन होत नाही आणि पाणी वाहून जात नाही.
• तणांवर नियंत्रण: पिकांच्या दोन ओळींमधील जमीन कोरडी राहते, ज्यामुळे तण (गवत) वाढत नाही आणि पाण्याचा अपव्यय टळतो.
२. लहान शेतकऱ्यांसाठी प्रभावी टिप्स व नियोजन
• वेळेचे योग्य नियोजन: पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार ठिबक संच चालवण्याचा कालावधी ठरवावा. त्यासाठी कृषी विभागाचे किंवा महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाचे 'ठिबक सिंचन शेड्युलर' (Drip Irrigation Scheduler) ॲप किंवा मार्गदर्शन वापरावे.
• मल्चिंगचा (आच्छादनाचा) वापर: ठिबक सिंचनासोबत जमिनीवर प्लास्टिक मल्चिंग पेपरचा वापर केल्यास जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो आणि पाण्याची बचत आणखी वाढते.
• पाण्याचे मोजमाप: उपलब्ध पाण्याचा अपव्यय टाळण्यासाठी पाणी मोजून वापरावे.
३. ठिबक संचाची देखभाल व स्वच्छता (महत्त्वाची काळजी)
• गाळण्यांची साफसफाई: वाळू आणि जाळीच्या गाळण्या आठवड्यातून किमान एकदा नीट धुवून साफ कराव्या.
• फ्लशिंग करणे: पाईपलाईन आणि उपनळ्यांचे शेवटचे टोक उघडून महिन्यातून किंवा पंधरवड्यातून एकदा फ्लशिंग करावे, जेणेकरून साचलेला कचरा निघून जाईल.
• ड्रिपर्स बंद होण्यापासून रोखणे: ड्रिपर्स (थेंबणारे नॉझल) बंद पडू नयेत म्हणून वेळोवेळी क्लोरिनेशन प्रक्रिया करावी। गळती होत असल्यास ताबडतोब दुरुस्ती करावी.
• संभाळ: हंगाम संपल्यानंतर किंवा संच वापरत नसताना उपनळ्या गुंडाळून सावलीत सुरक्षित ठेवाव्यात.
४. अतिरिक्त फायदे
• खतांची बचत : ठिबक वाटेच विरघळणारी खते दिल्याने खतांचा अपव्यय २५% पर्यंत होतो आणि पिकांना योग्य पोषण मिळते.
• उत्पादनात वाढ: ओलाव्याचे योग्य समतोल राखल्यामुळे पिकाच्या गुणवत्तेत आणि उत्पादनात १० ते २५% किंवा त्याहून अधिक वाढ होते.
