उन्हाळा सुरू झाला की कडक ऊन आणि घामाच्या धारांनी आपण हैराण होतो. अशा वेळी डोक्याला आणि मनाला शांतता मिळावी म्हणून अनेकजण हिल स्टेशनचा रस्ता धरतात. पण तुम्हाला माहीत आहे का? महाराष्ट्रात अशी काही अद्भूत आणि प्राचीन मंदिरे आहेत, ज्यांची वास्तुकला आणि भौगोलिक स्थान अशा पद्धतीचे आहे की बाहेर कितीही कडक ऊन असले, तरी मंदिराच्या गर्भगृहात पाऊल ठेवताच कमालीचा नैसर्गिक थंडावा जाणवतो. चला जाणून घेऊया महाराष्ट्रातील अशाच ५ प्राचीन आणि रहस्यमयी मंदिरांबद्दल:
१. श्री क्षेत्र मार्लेश्वर मंदिर (रत्नागिरी)
संगमेश्वर तालुक्यातील सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये एका नैसर्गिक गुहेत मार्लेश्वर शिवमंदिर वसलेले आहे.
थंडाव्याचे कारण: हे मंदिर एका मोठ्या खडकाळ गुहेत असल्याने तिथे सूर्याची किरणे थेट पोहोचत नाहीत. तसेच मंदिराच्या बाजूने बारमाही वाहणारा 'धारेश्वर' धबधबा आहे. उन्हाळ्यात बाहेर ४० अंश तापमान असले, तरी गुहेत प्रवेश करताच अंगावर काटा येईल इतकी थंडी जाणवते.
२. कोपेश्वर मंदिर, खिद्रापूर (कोल्हापूर)
कृष्णा नदीच्या काठावर वसलेले १२ व्या शतकातील कोपेश्वर मंदिर हे शिलाहार राजांच्या काळातील स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे.
थंडाव्याचे कारण: हे मंदिर संपूर्णपणे काळ्या पाषाणात (कृष्णशिळा) बांधलेले आहे. मंदिराचा 'स्वर्गमंडप' वरून उघडा असला, तरी मुख्य गर्भगृहाची रचना अशी आहे की तिथे हवा खेळती राहते. काळ्या पाषाणाची उष्णता शोषून घेण्याची आणि थंडावा टिकवून ठेवण्याची क्षमता यामुळे उन्हाळ्यातही हे मंदिर आतून अगदी थंडगार असते.
३. अंबाबाई/महालक्ष्मी मंदिर (कोल्हापूर)
महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक असलेल्या कोल्हापूरच्या करवीर निवासिनी महालक्ष्मी मंदिराचे बांधकाम ७ व्या शतकातील चालुक्य राजवटीतील आहे.
थंडाव्याचे कारण: हे मंदिर 'हेमाडपंथी' शैलीत आणि विस्तीर्ण काळ्या दगडांमध्ये बांधले गेले आहे. मंदिराचे खांब आणि भिंती प्रचंड जाड आहेत. यामुळे बाहेरील उष्णता मंदिराच्या आत प्रवेश करू शकत नाही. उन्हाळ्यात लाखो भाविकांची गर्दी असतानाही मुख्य गाभाऱ्यात एक वेगळाच सुखद गारवा अनुभवायला मिळतो.
४. अमृतेश्वर मंदिर, रतनवाडी (अहमदनगर)
कळसूबाई शिखराच्या पायथ्याशी आणि प्रवरा नदीच्या उगमस्थानाजवळ असलेले अमृतेश्वर मंदिर सुमारे १,२०० वर्षे जुने आहे.
थंडाव्याचे कारण: हे मंदिर डोंगररांगांच्या कुशीत आणि घनदाट झाडीत वसलेले आहे. पूर्णपणे दगडांवर नक्षीकाम करून बनवलेल्या या मंदिराच्या गर्भगृहात पाण्याचा जिवंत झरा (कुंड) आहे. या पाण्याच्या अस्तित्वामुळे आणि दगडांच्या विशिष्ट रचनेमुळे मे महिन्याच्या कडक उन्हातही गर्भगृह एसीसारखे थंड राहते.
५. प्राचीन महाबळेश्वर मंदिर (सातारा)
१६ व्या शतकात चंदा राव मोरे यांनी बांधलेले 'ओल्ड महाबळेश्वर' येथील शिवमंदिर अत्यंत पवित्र मानले जाते. येथे पाच नद्यांचा (कृष्ण, कोयना, वेण्णा, सावित्री आणि गायत्री) उगम होतो.
थंडाव्याचे कारण: महाबळेश्वर हे हिल स्टेशन असल्याने तिथे हवामान थंड असतेच, पण या मंदिराच्या आत असलेल्या 'पंचगंगा' कुंडातून सतत थंड पाण्याचा प्रवाह वाहत असतो. काळ्या पाषाणातील बांधकाम आणि सतत वाहणारे पाणी यामुळे उन्हाळ्यातही या मंदिरात जाताच प्रवासाचा सगळा थकवा दूर करणारा गारवा मिळतो.
आपल्या पूर्वजांनी विज्ञान आणि निसर्गाचा समतोल साधून या मंदिरांची निर्मिती केली आहे. सिमेंटचा वापर न करता केवळ दगड एकमेकांवर अडकवून केलेल्या या बांधकामामुळेच हा चमत्कार आजही पाहायला मिळतो.
