Maharashtra Tourism : छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या कारकिर्दीत स्वराज्याच्या विस्तारासाठी अनेक किल्ले जिंकले आणि बांधले. त्यांनी स्वराज्याची स्थापना करताना 'गड-कोट' यांना सर्वोच्च महत्त्व दिले. "ज्यापाशी किल्ला, त्याचे राज्य" हे त्यांचे सूत्र होते. तसेच विविध ऐतिहासिक स्रोतांनुसार, त्यांच्या मृत्यूपर्यंत त्यांनी सुमारे ३०० ते ३७० किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले होते, ज्यात जिंकलेले आणि नव्याने बांधलेले किल्ले समाविष्ट आहे. त्यांनी प्रथम किल्ला जिंकला तो वयाच्या १६ व्या वर्षी, आणि हे किल्ले मराठा साम्राज्याच्या रक्षण आणि विस्तारासाठी महत्त्वपूर्ण होते.हे किल्ले शिवाजी महाराजांच्या गनिमी कावा आणि रणनीतीचे प्रतीक आहे. त्यांनी काही किल्ले नव्याने बांधले जसे प्रतापगड (१६५६), सिंधुदुर्ग (१६६४), रायगड (राजधानी म्हणून बांधला, १६५६ मध्ये जिंकला आणि नूतनीकरण), सुवर्णदुर्ग इत्यादी. युनेस्कोने २०२५ मध्ये १२ मराठा किल्ल्यांना जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिला आहे, ज्यात राजगड, रायगड, तोरणा, साल्हेर, लोहगड, शिवनेरी, प्रतापगड, विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, खंदेरी आणि गिंगीचा समावेश आहे.
महाराजांनी जिंकलेले काही अत्यंत महत्त्वाचे किल्ले खालीलप्रमाणे
१. तोरणा
महत्त्व: अवघ्या १६ व्या वर्षी महाराजांनी हा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले. हा स्वराज्याचा पहिला किल्ला ठरला.
२. राजगड
महत्त्व: हा किल्ला स्वराज्याची तब्बल २६ वर्षे पहिली राजधानी होता. महाराजांनी या किल्ल्याची बांधणी अत्यंत दुर्गम आणि सुरक्षित केली होती.
३. प्रतापगड
महत्त्व: अफजलखानाचा वध याच किल्ल्याच्या पायथ्याशी झाला. जावळीच्या खोऱ्यात असलेला हा किल्ला लष्करीदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा होता.
४. रायगड
महत्त्व: स्वराज्याची दुसरी आणि मुख्य राजधानी. याच गडावर महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. याला 'दुर्गांचा राजा' म्हटले जाते.
५. सिंहगड
महत्त्व: तानाजी मालुसरे यांनी आपल्या प्राणांची आहुती देऊन हा किल्ला जिंकला. महाराजांनी "गड आला पण सिंह गेला" असे उद्गार याच किल्ल्यासाठी काढले होते.
६. पन्हाळगड
महत्त्व: कोल्हापूर परिसरातील हा मोठा किल्ला. सिद्धी जोहरच्या वेढ्यातून सुटून महाराज विशाळगडाकडे गेले होते, तो इतिहास याच किल्ल्याशी जोडलेला आहे.
७. सिंधुदुर्ग
महत्त्व: महाराजांनी स्वराज्याचे आरमार बळकट करण्यासाठी समुद्रात बांधलेला हा जलदुर्ग. याच्या पायाभरणीसाठी त्यांनी पाच मण शिसे वापरले होते.
८. पुरंदर
महत्त्व: मुरारबाजी देशपांडे यांनी या किल्ल्यासाठी अतुलनीय शौर्य दाखवले. मिर्झाराजे जयसिंग यांच्याशी झालेल्या तहात हा किल्ला मुघलांना द्यावा लागला होता, जो नंतर पुन्हा जिंकला.
९. साल्हेर
महत्त्व: खानदेशातील हा सर्वात उंच किल्ला. येथे मराठे आणि मुघल यांच्यात मोठे मैदानी युद्ध झाले होते, ज्यात मराठ्यांचा विजय झाला.
१०. जिंजी
महत्त्व: दक्षिण दिग्विजय मोहिमेत महाराजांनी तामिळनाडूतील हा अभेद्य किल्ला जिंकला. हा किल्ला स्वराज्याची तिसरी राजधानी म्हणूनही ओळखला जातो.
इतर काही महत्त्वाचे किल्ले
लोहगड, विसापूर, तिकोना, प्रबळगड, जंजिरा (पद्मदुर्ग), कोलाबा, सुवर्णदुर्ग, जवळी, रोहिडा आणि अर्नाळा.
महाराजांच्या किल्ल्यांचे वर्गीकरण हे प्रामुख्याने गिरीदुर्ग (डोंगरी किल्ले), जलदुर्ग (समुद्रातील किल्ले) आणि भुईकोट (मैदानी किल्ले) असे केले जाते.
