श्रीमद्भागवत महात्म्यामध्ये धुंधकारी आणि गोकर्ण यांची कथा अतिशय महत्त्वाची मानली जाते. ही कथा केवळ एका व्यक्तीची नसून, ती मानवी विकार, कर्मफळ आणि 'भागवत कथे'च्या महिमा सांगणारी आहे.
आत्मदेव ब्राह्मण आणि धुंधकारीचा जन्म
तुंगभद्रा नदीच्या काठी आत्मदेव नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण राहत होता. त्याला मूलबाळ नव्हते, म्हणून तो खूप दुःखी होता. एकदा एका संन्यासाने त्याला एक 'फळ' दिले आणि सांगितले की, हे तुझ्या पत्नीला (धुधुली) खायला दे, म्हणजे तुला पुत्रप्राप्ती होईल.
परंतु, त्याची पत्नी धुधुली अत्यंत कुटिल आणि संशयी होती. तिने ते फळ स्वतः न खाता आपल्या गाईला खाऊ घातले. स्वतःच्या बहिणीकडून एक मुलगा दत्तक घेतला आणि पतीला सांगितले की हा आपलाच मुलगा आहे. त्याचे नाव 'धुंधकारी' ठेवण्यात आले. दुसरीकडे, त्या गाईने एका मुलाला जन्म दिला, ज्याचे कान गाईसारखे होते, म्हणून त्याचे नाव 'गोकर्ण' ठेवले गेले.
धुंधकारीचे कुकर्म
दोघे मोठे झाले, पण स्वभावात जमीन-अस्मानाचा फरक होता. गोकर्ण परमज्ञानी, सदाचारी आणि भक्त निघाला. धुंधकारी अत्यंत दुराचारी, व्यसनी, चोरांचा साथीदार आणि हिंसक बनला. त्याने आपल्या आई-वडिलांना खूप त्रास दिला. त्रासाला कंटाळून आत्मदेव जंगलात निघून गेले आणि तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला. पुढे धुंधकारीने आपल्या आईलाही त्रास दिला, ज्यामुळे तिने विहिरीत उडी मारून जीव दिला.
धुंधकारीचा अंत आणि प्रेतयोनी
धुंधकारी ज्या स्त्रियांच्या नादी लागला होता, त्यांनीच एके रात्री त्याच्या संपत्तीच्या लोभापायी त्याची हत्या केली. अत्यंत पापी कर्मांमुळे धुंधकारीला मृत्यूनंतर 'प्रेतयोनी' (पिशाच्च रूप) प्राप्त झाली. त्याला कुठेही शांती मिळेना.
गोकर्ण आणि पितृमुक्तीचा प्रयत्न
जेव्हा गोकर्ण तीर्थयात्रेवरून परत आला, तेव्हा त्याला धुंधकारीच्या मृत्यूची बातमी कळाली. रात्री झोपलेले असताना धुंधकारीने प्रेत रूपात गोकर्णाला दर्शन दिले आणि रडत आपली व्यथा मांडली. गोकर्णाने त्याच्यासाठी गया येथे श्राद्ध केले, पण धुंधकारीची पापे इतकी मोठी होती की त्याला मुक्ती मिळाली नाही.
सात गाठींचा बांबू आणि भागवत कथा
मुक्तीचा मार्ग शोधण्यासाठी गोकर्णाने सूर्यनारायणाची प्रार्थना केली. सूर्याने आज्ञा दिली की, "श्रीमद्भागवत कथा" हाच एकमेव उपाय आहे. गोकर्णाने भागवत कथेचे आयोजन केले. धुंधकारी प्रेत रूपात तिथे आला, पण वारा वेगाने वाहत असल्याने त्याला एका जागी बसता येईना. शेवटी, तिथे असलेल्या एका सात गाठींच्या बांबूमध्ये तो शिरून बसला. जसा जसा कथेचा एक-एक दिवस संपत गेला, तशी तशी बांबूची एक-एक गाठ फुटत गेली. सातव्या दिवशी साती गाठी फुटल्या आणि धुंधकारीचे पाप पूर्णपणे जळून गेले. तो दिव्य रूप धारण करून प्रकट झाला.
कथेचा संदेश
कथा संपल्यावर साक्षात भगवंताचे दूत धुंधकारीला विमानात बसवून वैकुंठाला घेऊन गेले. या कथेवरून असे सिद्ध होते की, कितीही मोठे पाप असले तरी 'श्रीमद्भागवत' श्रवणाने माणसाला सद्गती मिळते.
धुंधकारीसारखे जीव मुक्तीच्या प्रतीक्षेत मंदिराच्या कानाकोपऱ्यात किंवा मूर्तीच्या मागच्या भागात (जिथे कोणाचे लक्ष नसते) आश्रय घेऊ शकतात. म्हणूनच मंदिरातील ऊर्जेचा समतोल राखण्यासाठी आणि स्वतःच्या सुरक्षिततेसाठी मूर्तीच्या मागच्या बाजूला डोकं टेकवू नये, असे मानले जाते.
मंदिर दर्शनाचे शास्त्रोक्त नियम आणि शिष्टाचार
मंदिरात गेल्यावर केवळ दर्शन घेणे महत्त्वाचे नसून, ते शास्त्रशुद्ध पद्धतीने घेणे आध्यात्मिक लाभ मिळवून देण्यासाठी आवश्यक असते. त्यासाठी खालील नियमांचे पालन करावे:
१. दर्शनाची योग्य स्थिती
समोरून दर्शन: देवाचे दर्शन नेहमी मूर्तीच्या समोर उभे राहूनच घ्यावे.
बाजूला उभे राहा: अगदी मूर्तीच्या रेषेत (Centre) उभे न राहता, थोडे डाव्या किंवा उजव्या बाजूला सरकून दर्शन घ्यावे, जेणेकरून मूर्तीतून निघणारी प्रखर ऊर्जा आपण सहन करू शकू.
२. प्रदक्षिणेदरम्यान पाळावयाची पथ्ये
मागच्या बाजूला स्पर्श टाळा: प्रदक्षिणा घालताना मूर्तीच्या मागील भागाला (पिंडीला किंवा मूर्तीला) हात लावू नये किंवा तिथे मस्तक टेकवू नये.
कारण: शास्त्रांनुसार, अतृप्त आत्मे किंवा नकारात्मक लहरी (जसे धुंधकारीचा संदर्भ आहे) मुक्तीच्या आशेने देवाच्या पाठीमागच्या भागात आश्रय घेतात. तिथे स्पर्श केल्याने आपल्यातील सकारात्मक ऊर्जेला बाधा पोहचू शकते.
३. प्रदक्षिणेची पद्धत
लयबद्ध चाल: प्रदक्षिणा घालताना देवाचे नामस्मरण करावे. हात जोडून, संथ गतीने आणि पूर्ण लक्ष देवाच्या चरणी ठेवून प्रदक्षिणा पूर्ण करावी.
पुनश्च नमस्कार: प्रदक्षिणा पूर्ण झाल्यावर पुन्हा एकदा मूर्तीच्या समोर येऊन नतमस्तक व्हावे. यामुळे प्रदक्षिणेचे फळ पूर्ण मिळते.
४. गाभाऱ्यातील शिस्त
शांतता राखा: मंदिरात किंवा गाभाऱ्यात मोठ्याने बोलू नये.
ओटी किंवा पायरीवर बसणे: दर्शन झाल्यावर थोडा वेळ मंदिराच्या ओवरीत किंवा पायरीवर शांत बसावे. यामुळे मंदिरातून मिळालेली सात्विक ऊर्जा आपल्या शरीरात स्थिरावण्यास मदत होते.
महत्त्वाची टीप: "सगळे करतात म्हणून आपण करणे" ही अंधश्रद्धा ठरू शकते, पण "शास्त्राधार समजून कृती करणे" ही खरी भक्ती आहे. धुंधकारीच्या कथेवरून हेच स्पष्ट होते की, नकारात्मकता घालवण्यासाठी देवाची संमुखता (समोर असणे) अनिवार्य आहे.
