Jitiya Vrat 2026 मुलांच्या रक्षणासाठी कधी पाळले जाईल जितिया व्रत? जाणून घ्या ३ दिवसांच्या उपवासाचे महत्त्व आणि पूजा विधी
जितिया व्रत (ज्याला जीवित्पुत्रिका व्रत असेही म्हणतात) हे प्रामुख्याने माता आपल्या मुलांच्या दीर्घायुष्यासाठी, आरोग्यासाठी आणि सुख-समृद्धीसाठी करतात. हे हिंदू धर्मातील सर्वात कठीण व्रतांपैकी एक मानले जाते, कारण यामध्ये २४ तासांपेक्षा जास्त काळ निर्जला (पाण्याचा एक थेंबही न घेता) उपवास करावा लागतो.
१. जितिया व्रत काय आहे?
पौराणिक कथेनुसार, हे व्रत गंधर्व राजकुमार जीमूतवाहन यांच्याशी संबंधित आहे. त्यांनी एका नागमातेच्या पुत्राचे प्राण वाचवण्यासाठी स्वतःचे शरीर पक्षीराज गरुडाला अन्न म्हणून अर्पण केले होते. त्यांच्या या त्यागाने प्रसन्न होऊन गरुडाने सर्व मृत नागपुत्रांना जिवंत केले. तेव्हापासून मुलांच्या रक्षणासाठी जीमूतवाहन देवाचे पूजन करून हे व्रत ठेवले जाते. महाभारत काळात अश्वत्थामाच्या ब्रह्मास्त्रापासून उत्तराच्या गर्भातील बाळाचे (परीक्षित) रक्षण भगवान श्रीकृष्णाने केले होते, ही कथाही या व्रताशी जोडलेली आहे.
२. हे व्रत कधी पाळले जाते?
उत्तर भारतात हे व्रत दरवर्षी आश्विन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील अष्टमी तिथीला पाळले जाते. तर ही तिथी महाराष्ट्रातील पंचागानुसार भाद्रपद महिन्यातील कृष्ण पक्षातील अष्टमीला साजरे केले जाईल. हे व्रत एकूण तीन दिवस चालते (सप्तमी, अष्टमी आणि नवमी).
वर्ष २०२६ मधील तिथी आणि मुहूर्त:
• २ ऑक्टोबर २०२६ (शुक्रवार): नहाय-खाय (पहिला दिवस)
• ३ ऑक्टोबर २०२६ (शनिवार): जितिया मुख्य व्रत - निर्जला उपवास (दुसरा दिवस)
• ४ ऑक्टोबर २०२६ (रविवार): व्रत पारण - उपवास सोडणे (तिसरा दिवस)
३. जितिया व्रत कसे पाळले जाते? (पूजा विधी आणि नियम)
हा सण तीन टप्प्यांत पूर्ण केला जातो:
दिवस १: नहाय-खाय (सप्तमी तिथी)
• या दिवशी व्रत करणाऱ्या महिला सकाळी लवकर उठून पवित्र नदीत किंवा घरी स्नान करतात.
• घर आणि पूजाघर स्वच्छ केले जाते.
• या दिवशी केवळ एकदाच सात्त्विक आणि शुद्ध शाकाहारी भोजन (तूप आणि सैंधव मीठ वापरून केलेले) घेतले जाते. काही भागांमध्ये या दिवशी 'मडुआची भाकरी' आणि 'नोनीची भाजी' खाण्याची परंपरा आहे.
दिवस २: निर्जला उपवास आणि पूजा (अष्टमी तिथी)
• हा मुख्य व्रताचा दिवस असतो. या दिवशी माता सकाळी उठून स्नानादी करून व्रत करण्याचा संकल्प घेतात.
• हा संपूर्ण दिवस आणि रात्र पाण्याशिवाय (निर्जला) उपवास केला जातो.
• पूजा विधी: संध्याकाळी (प्रदोष काळात) जीमूतवाहन देवाची पूजा केली जाते. अंगणात किंवा पूजेच्या ठिकाणी चिखल किंवा शेणाने एक छोटा तलाव तयार केला जातो. तिथे जीमूतवाहनाची मूर्ती किंवा कुशाची (गवताची) मूर्ती स्थापन केली जाते.
• मूर्तीला दिवा लावून अक्षता, फुले, पेढे आणि प्रामुख्याने भिजवलेले हरभरे व मोहरीचे तेल अर्पण केले जाते.
• यासोबतच या व्रतात चील (गरुड पक्षी) आणि कोल्हा यांची मातीची मूर्ती बनवून त्यांचीही पूजा करण्याची व त्यांना नैवेद्य दाखवण्याची प्रथा आहे.
• शेवटी जितिया व्रताची कथा ऐकली किंवा वाचली जाते.
दिवस ३: पारण (नवमी तिथी)
• व्रताच्या तिसऱ्या दिवशी सकाळी सूर्यदेवाला अर्घ्य (पाणी) दिले जाते.
• त्यानंतर शुभ मुहूर्तावर (सूर्योदयानंतर) पूजा करून आणि दानधर्म करून माता आपले उपवास सोडतात (पारण करतात).
• पारण करताना मुख्यत्वे भिजवलेले हरभरे, भात आणि इतर पारंपारिक पक्वान्ने खाऊन उपवास सोडला जातो.
नियम व खबरदारी: या व्रतादरम्यान कोणाशीही वाद घालू नये, खोटे बोलू नये आणि प्राणी-पक्षांना त्रास देऊ नये, असे मानले जाते.
