गटारी की दीप अमावस्या? जाणून घ्या या दिवसाचे पौराणिक महत्त्व आणि शास्त्र काय सांगते...
Gatari Amavasya 2026: महाराष्ट्रात श्रावण महिना सुरू होण्याच्या आदल्या दिवशी येणाऱ्या अमावस्येला अनेकजण ‘गटारी अमावस्या’ म्हणून ओळखतात. या नावामुळे या दिवसाची ओळख प्रामुख्याने मांसाहार आणि पार्ट्यांशी जोडली गेली आहे. मात्र, या दिवसाचे पारंपरिक आणि धार्मिक स्वरूप पाहिल्यास त्याला ‘दीप अमावस्या’ किंवा ‘आषाढ अमावस्या’ असे म्हटले जाते. आषाढ महिन्याच्या अमावस्येला दीपपूजा करण्याची परंपरा असल्याचे मराठी विश्वकोशातही नमूद आहे. यंदा म्हणजेच २०२६ मध्ये दीप अमावस्या १२ ऑगस्ट, बुधवार रोजी आहे.
मग नेमकी ही अमावस्या ‘गटारी’ आहे की ‘दीप अमावस्या’? या नावामागचे सत्य आणि या दिवसाचे धार्मिक महत्त्व जाणून घेऊया.
‘दीप अमावस्या’ म्हणजे काय?
आषाढ महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी येणाऱ्या अमावस्येला महाराष्ट्रात दीप अमावस्या म्हटले जाते. या दिवशी घरातील दिवे, समई, निरांजने आणि इतर दीपपात्रे स्वच्छ करून त्यांची पूजा करण्याची परंपरा आहे. संध्याकाळी दिव्यांची आरास करून दीपप्रज्वलन केले जाते. दिवा हा भारतीय संस्कृतीत केवळ प्रकाशाचे साधन नाही. तो ज्ञान, मंगलता आणि अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे श्रावणासारख्या पवित्र महिन्याच्या सुरुवातीपूर्वी दीपपूजन करण्याला विशेष महत्त्व दिले जाते.
मग ‘गटारी अमावस्या’ नाव कुठून आले?
‘गटारी’ हा धार्मिक ग्रंथांमध्ये आढळणारा स्वतंत्र सण नसून महाराष्ट्रातील लोकप्रचलित नाव आहे. काही स्रोतांनुसार ‘गटारी’ हा शब्द ‘गतहारी’चा अपभ्रंश मानला जातो. ‘गत’ म्हणजे निघून गेलेले किंवा संपलेले आणि ‘आहार’ म्हणजे भोजन, असा त्याचा शब्दार्थ लावला जातो.
श्रावण महिना सुरू झाल्यानंतर अनेक कुटुंबांमध्ये मांसाहार, मद्यपान किंवा काही खाद्यपदार्थ टाळण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे त्यापूर्वीचा दिवस मोठ्या प्रमाणावर मांसाहारी जेवण करण्याचा दिवस म्हणून लोकप्रिय झाला आणि कालांतराने ‘गटारी’ हे नाव रूढ झाले. मात्र, याचा अर्थ असा नाही की गटारी नावाचा स्वतंत्र धार्मिक सण शास्त्रात सांगितला आहे.
शास्त्र काय सांगते?
धार्मिक परंपरेच्या दृष्टीने या दिवसाचे मुख्य महत्त्व दीपपूजा, देवपूजा, दानधर्म आणि पितरांचे स्मरण यांच्याशी जोडलेले आहे. आषाढ अमावस्येला दीपपूजेची परंपरा असल्याचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे.
अमावस्या ही तिथी पितरांच्या स्मरणाशी जोडली जाते. त्यामुळे आपल्या परंपरेनुसार पितरांचे स्मरण, तर्पण किंवा दानधर्म केला जातो. मात्र, प्रत्येक कुटुंबाची आणि प्रदेशाची धार्मिक पद्धत वेगळी असू शकते. त्यामुळे ‘या दिवशी अमुक एक विधी केलाच पाहिजे’ असे सर्वांसाठी समान नियम मानण्यापेक्षा आपल्या कुलपरंपरेनुसार धार्मिक विधी करणे योग्य ठरते.
दीप अमावस्येला दिव्यांची पूजा का केली जाते?
दीप अमावस्येच्या दिवशी घरातील दिवे स्वच्छ करून त्यांची पूजा करण्यामागे एक सुंदर सांस्कृतिक संदेश आहे. वर्षभर घराला प्रकाश देणाऱ्या दिव्यांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे, घरातील अंधार दूर करणे आणि श्रावणाच्या पवित्र महिन्याचे स्वागत करणे, असा या परंपरेचा भावार्थ सांगता येतो. या दिवशी अनेक घरांमध्ये सर्व दिवे एकत्र मांडले जातात. त्यांना हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण करून दिवे प्रज्वलित केले जातात.
‘गटारी’ म्हणजे मांसाहाराचा सण आहे का?
नाही, असे म्हणणे अचूक ठरणार नाही. मांसाहार करणे किंवा न करणे हा प्रत्येक व्यक्तीच्या आहारपद्धतीचा आणि कौटुंबिक परंपरेचा विषय आहे. ‘गटारी’ या लोकप्रिय नावामुळे या दिवसाचा संबंध मांसाहारी जेवणाशी जोडला गेला असला, तरी दीप अमावस्येचे धार्मिक स्वरूप दीपपूजेशी संबंधित आहे. म्हणून या दिवसाला केवळ मांसाहार किंवा मद्यपानाच्या पार्ट्यांपुरते मर्यादित करणे हे त्याच्या पारंपरिक धार्मिक महत्त्वाकडे दुर्लक्ष करणारे ठरू शकते.
दीप अमावस्येला काय करावे?
या दिवशी श्रद्धेनुसार पुढील गोष्टी करता येतात—
घरातील दिवे आणि दीपपात्रे स्वच्छ करावीत.
संध्याकाळी दिव्यांची आरास करावी.
देवघरात तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा लावावा.
तुळशीजवळ दीपप्रज्वलन करावे.
आपल्या कुलदैवताचे आणि इष्टदेवतेचे स्मरण करावे.
पितरांचे श्रद्धेने स्मरण करावे.
गरजू व्यक्तींना अन्न, वस्त्र किंवा आपल्या क्षमतेनुसार दान करावे.
श्रावण महिन्याची सुरुवात सात्त्विक आणि सकारात्मक वातावरणात करावी.
या दिवशी काय टाळावे?
धार्मिक दिवस असल्यामुळे मद्यपान, वाद-विवाद, हिंसक वर्तन किंवा अंधश्रद्धेच्या नावाखाली कोणतेही धोकादायक कृत्य करणे टाळावे.
दिवे लावताना विशेषतः पावसाळ्यात सुरक्षिततेची काळजी घ्यावी. दिवे पडणार नाहीत किंवा लहान मुले त्यांच्या संपर्कात येणार नाहीत, याची दक्षता घ्यावी.
पौराणिक महत्त्व काय?
भारतीय धार्मिक परंपरेत प्रकाशाला ज्ञान आणि शुभतेचे प्रतीक मानले जाते. अमावस्येच्या अंधाऱ्या रात्री दिवा प्रज्वलित करण्यामागेही हाच प्रतीकात्मक अर्थ आहे—अंधार कितीही असला तरी प्रकाशाचा एक छोटासा दीपही आशा निर्माण करू शकतो. दीप अमावस्येच्या परंपरेतून घरातील दिव्यांप्रती कृतज्ञता, देवपूजा, पितरांचे स्मरण आणि पुढील पवित्र कालखंडाचे स्वागत असा व्यापक धार्मिक भाव दिसून येतो.
मग यंदा ‘गटारी’ साजरी करायची की ‘दीप अमावस्या’?
उत्तर अगदी सोपे आहे—दोन्ही नावांचा संदर्भ एकाच अमावस्येशी असू शकतो, पण त्यांचा अर्थ आणि सांस्कृतिक संदर्भ वेगळा आहे. लोकप्रिय भाषेत महाराष्ट्रात या दिवसाला ‘गटारी अमावस्या’ म्हटले जाते; तर धार्मिक आणि पारंपरिक संदर्भात ‘आषाढ अमावस्या’ किंवा ‘दीप अमावस्या’ हे अधिक अर्थपूर्ण नाव आहे. त्यामुळे १२ ऑगस्टला दीप अमावस्येच्या निमित्ताने घरातील दिवे स्वच्छ करा, त्यांची पूजा करा आणि श्रावणाच्या पवित्र महिन्याचे भक्तिभावाने स्वागत करा.
गटारीची पार्टी करण्यापेक्षा दीप अमावस्येचा दिवा लावण्यामागचा संस्कार समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. परंपरा केवळ पाळायच्या नसतात, तर त्यामागचा अर्थही समजून घ्यायचा असतो. दीप अमावस्या आपल्याला हाच संदेश देते—घरातील दिव्याबरोबरच मनातील अंधारही दूर करूया आणि श्रावणाचे स्वागत सकारात्मकतेने करूया.
संस्कृतीचा विसर नको!
‘गटारी’ हा शब्द आज महाराष्ट्राच्या लोकजीवनाचा एक भाग झाला आहे. मित्र-परिवारासोबत एकत्र येणे, आवडीचे पदार्थ खाणे, आनंद साजरा करणे यात गैर काहीच नाही. प्रत्येकाच्या आहाराच्या आणि कौटुंबिक परंपरा वेगळ्या असतात.
पण एखाद्या दिवसाची ओळख केवळ दारू, मांसाहार आणि पार्ट्या इतकीच उरली, तर त्या दिवसाशी जोडलेल्या आपल्या सांस्कृतिक परंपरा मात्र हळूहळू मागे पडतात.
आषाढ अमावस्येला दीपपूजन करण्याची परंपरा आपल्याला काहीतरी वेगळाच संदेश देते—ज्या दिव्यांनी वर्षभर आपल्या घराला प्रकाश दिला, त्या दिव्यांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करा आणि श्रावणाच्या पवित्र महिन्याचे स्वागत करा.
टीप: धार्मिक विधी, आहारपद्धती आणि अमावस्येच्या परंपरा प्रदेश, कुटुंब आणि संप्रदायानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे आपल्या घरातील प्रचलित परंपरा आणि स्थानिक पंचांगाला प्राधान्य द्यावे.
