वसंतराव नाईक जयंती: आधुनिक महाराष्ट्राची पायाभरणी करणारे 'महानायक'
वसंतराव फुलसिंग नाईक (१ जुलै १९१३ – ५ डिसेंबर १९७९) हे महाराष्ट्राचे सर्वात प्रदीर्घ काळ राहिलेले मुख्यमंत्री आणि भारतातील एक खंबीर नेते होते. त्यांनी ५ डिसेंबर १९६३ ते २० फेब्रुवारी १९७५ या काळात, म्हणजेच तब्बल ११ वर्षांपेक्षा जास्त काळ महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्रीपद भूषवले. महाराष्ट्राच्या कृषी, औद्योगिक आणि सामाजिक विकासात त्यांचे योगदान अत्यंत मोलाचे मानले जाते.
त्यांचा जन्म १ जुलै १९१३ रोजी यवतमाळ जिल्ह्यातील 'गहूली' या गावी एका बंजारा कुटुंबात झाला.
त्यांनी नागपूरमधून कायद्याची पदवी (LL.B.) घेतली आणि त्यानंतर ते वकिली व राजकारणात सक्रिय झाले.
विद्यार्थीदशेत त्यांच्यावर डेल कार्नेगी यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव होता. ते केवळ महाराष्ट्राचे नेते नव्हते, तर देशभरातील बंजारा आणि वंचित समाजाचे एक खंबीर व आदरणीय नेते होते.
वसंतराव नाईक हे त्यांच्या संयमी स्वभाव, दूरदृष्टी आणि शेतकरी केंद्रित धोरणांमुळे 'आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार' म्हणून ओळखले जातात.
त्यांनी १९४१ मध्ये वत्सलाताई घाटे यांच्याशी आंतरजातीय विवाह केला. वत्सलाताईंनीही त्यांच्यासोबत महिला सक्षमीकरणाच्या कार्यात मोठे योगदान दिले. १८ ऑगस्ट १९७९ रोजी सिंगापूर येथे त्यांचे निधन झाले.
हरितक्रांतीचे जनक
वसंतराव नाईक यांच्या कार्यकाळात महाराष्ट्राने अन्नधान्याच्या बाबतीत मोठी स्वयंपूर्णता मिळवली. त्यांनी राज्यात 'हरितक्रांती' घडवून आणली. हायब्रीड (संकरित) बियाणांचा वापर, शेतीचे आधुनिकरण आणि शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन देण्याचे मोठे काम त्यांनी केले. म्हणूनच त्यांचा जन्मदिवस (१ जुलै) हा संपूर्ण महाराष्ट्रात 'कृषिदिन' म्हणून साजरा केला जातो.
रोजगार हमी योजना (EGS)
भारतातील ऐतिहासिक 'रोजगार हमी योजना' (जी पुढे देशात 'मनरेगा' म्हणून लागू झाली) सुरू करण्याचे श्रेय वसंतराव नाईक आणि वि. स. पागे यांना जाते. १९७२ च्या भीषण दुष्काळाच्या काळात ग्रामीण भागातील जनतेला जगण्यासाठी हक्काचा रोजगार मिळवून देण्याचे ऐतिहासिक काम या योजनेने केले.
महत्त्वाचे योगदान आणि कार्य
धवलक्रांती (दूध पूर योजना): शेतीला पूरक म्हणून दुग्धव्यवसायाला चालना दिली आणि आरे दुग्धशाळेसारखे प्रकल्प विस्तारले.
औद्योगिक विकास: मुंबई-पुणे पट्ट्याबाहेर जाऊन नागपूर, औरंगाबाद (आताचे छत्रपती संभाजीनगर), नाशिक या भागात एमआयडीसी (MIDC) च्या माध्यमातून उद्योग पोहोचवले.
कृषी विद्यापीठांची स्थापना: महाराष्ट्रात शेती संशोधनाला गती देण्यासाठी राहुरी, अकोला, परभणी आणि दापोली येथे चार स्वतंत्र कृषी विद्यापीठांची स्थापना त्यांच्याच काळात झाली.
पंचायत राज व्यवस्था: महाराष्ट्रात लोकशाहीचे विकेंद्रीकरण करत त्रिस्तरीय पंचायत राज व्यवस्था मजबूत केली.
त्यांच्या दूरगामी आणि लोकाभिमुख धोरणांमुळे त्यांना जनमानसात आदराने 'महानायक', 'शेतकऱ्यांचा जाणता राजा' आणि 'हरितयोद्धा' अशा पदव्यांनी ओळखले जाते.
वसंतराव नाईक किती वर्ष मुख्यमंत्री होते?
वसंतराव नाईक हे सलग ११ वर्षे (११ वर्षे आणि २ महिने) महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री होते. त्यांनी ५ डिसेंबर १९६३ ते २१ फेब्रुवारी १९७५ या प्रदीर्घ काळापर्यंत हे पद भूषवले आणि आजवर सलग इतका कार्यकाळ पूर्ण करणारे ते महाराष्ट्राचे एकमेव मुख्यमंत्री आहेत.
वसंतराव नाईक यांना किती मुले होती?
महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक आणि त्यांची पत्नी वत्सलाबाई नाईक यांना एकूण तीन अपत्ये होती, ज्यांची नावे अविनाश, निरंजन आणि अरुंधती अशी आहेत. यातून अविनाश वसंतराव नाईक हे त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र आहेत, ज्यांनी महाराष्ट्राचे माजी मंत्री म्हणूनही काम पाहिले आहे.
महाराष्ट्रातील हरित क्रांतीचे जनक कोण आहेत?
महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक हे महाराष्ट्रातील हरित क्रांतीचे जनक मानले जातात. त्यांनी राज्याच्या कृषी क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण सुधारणा घडवून आणल्या आणि सिंचन प्रकल्पांना प्राधान्य दिले, ज्यामुळे महाराष्ट्र अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण बनला. त्यांच्या जयंतीचा दिवस (१ जुलै) महाराष्ट्रात 'कृषी दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
