हिंदू धर्मात एकादशीच्या व्रताला अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचे मानले जाते. एकादशीचे व्रत केल्याने मन, शरीर आणि आत्मा शुद्ध होतो, अशी श्रद्धा आहे. हे व्रत पूर्ण फळदायी व्हावे यासाठी काही विशेष नियम पाळणे आवश्यक मानले जाते.
एकादशी करताना पाळावयाचे मुख्य नियम
१. आहारविषयक नियम (सर्वात महत्त्वाचे)
अन्नाचा त्याग (धान्य वर्ज्य): एकादशीच्या दिवशी सर्व प्रकारचे धान्य (तांदूळ, गहू, ज्वारी, बाजरी, डाळी आणि कडधान्ये) खाणे पूर्णपणे वर्ज्य आहे. विशेषतः भात खाणे या दिवशी महापाप मानले जाते.
कांदा-लसूण वर्ज्य: एकादशीच्या फराळात किंवा आदल्या दिवशीच्या (दशमीच्या) जेवणात कांदा, लसूण किंवा तामसिक मसाल्यांचा वापर करू नये.
फराहार: या दिवशी साबुदाणा, वरीचे तांदूळ (भगर), बटाटे, शेंगदाणे, रताळी, दूध, दही आणि फळे असा सात्विक फराळ करावा.
निर्जला किंवा सजल व्रत: शक्य असल्यास काही लोक पाण्याचा थेंबही न घेता 'निर्जला' व्रत करतात, तर काही जण फक्त पाणी आणि फळे खाऊन व्रत करतात. तुम्ही तुमच्या प्रकृतीनुसार निवड करू शकता.
२. आचरणाचे आणि मानसिक नियम
ब्रह्मचर्य पालन: एकादशीच्या दिवशी शारीरिक आणि मानसिक पातळीवर ब्रह्मचर्याचे पालन करणे आवश्यक आहे.
संयम आणि शांतता: या दिवशी कोणावरही रागवू नये, खोटे बोलू नये, कोणाची निंदा-नालस्ती करू नये. मन शांत ठेवून देवाचे नामस्मरण करावे.
व्यसनांपासून दूर राहा: तंबाखू, सुपारी, सिगारेट किंवा मद्यपान यांसारख्या गोष्टींपासून पूर्णपणे दूर राहावे.
३. नित्यकर्म आणि पूजा विधी
लवकर उठणे: एकादशीच्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्र परिधान करावे.
विष्णू पूजा: एकादशी ही भगवान विष्णूंना समर्पित असते. त्यामुळे या दिवशी विष्णू किंवा त्यांच्या कृष्ण, विठ्ठल अवतारांची पूजा करावी. त्यांना तुळशीची पाने अर्पण करावीत (पण लक्षात ठेवा, एकादशीच्या दिवशी तुळशीची पाने तोडू नयेत, आदल्या दिवशीच तोडून ठेवावीत).
जागरण आणि नामस्मरण: शक्य असल्यास एकादशीच्या रात्री जागे राहून 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' या मंत्राचा जप, विष्णू सहस्त्रनाम किंवा हरिपाठ वाचावा.
४. व्रताची सांगता (पारण)
एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच द्वादशीला व्रताची सांगता (पारण) केली जाते.
द्वादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून पूजा करावी, गरजूंना किंवा ब्राह्मणाला दान-दक्षिणा द्यावी आणि मगच सात्विक अन्नाचे जेवण करून उपवास सोडावा.
महत्त्वाची टीप: जर आरोग्याच्या काही समस्या असतील (उदा. मधुमेह किंवा इतर आजार), तर कडक उपवास करू नये. देवाला भक्ती महत्त्वाची वाटते, शरीराला त्रास देणे नाही. त्यामुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार फराळ करूनही तुम्ही व्रत करू शकता.
अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे.या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
Edited By- Dhanashri Naik
